გზა MoMA-მდე და ვენეციის ბიენალემდე: ავთო ვარაზის უცნობი აღიარების ისტორია The Road to MoMA and the Venice Biennale: The Untold Story of Avto Varazi’s Recognition

ავთო ვარაზი (1926-1977)

ავთო ვარაზი ქართველი ნონკონფორმისტი მხატვარია, რომლის მხატვრული პრაქტიკა კოლაჟის, ასამბლაჟის, ფერწერისა და გრაფიკის სინთეზზეა დაფუძნებული. 

1943-1948 წლებში სწავლობდა საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის არქიტექტურის ფაკულტეტზე. 1948-1951 წლებში სწავლა განაგრძო საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტის ასპირანტურაში.

საერთაშორისო აღიარება და გამოფენები

1965 წლიდან ავთო ვარაზის ნამუშევრები ეტაპობრივად, არალეგალურად ტოვებდა საქართველოს (იმჟამად საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში მყოფ რესპუბლიკას), რასაც მისი შემოქმედების საერთაშორისო ასპარეზზე გამოჩენა მოჰყვა.

1967: ნიუ-იორკის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმმა (MoMA) შეიძინა მხატვრის ნამუშევარი Bleeding Buffalo (დაჭრილი ხარი, 1962).

1967: მან მონაწილეობა მიიღო გამოფენაში A Survey of Russian Painting: Fifteenth Century to the Present, რომელიც ნიუ-იორკში, The Gallery of Modern Art, Huntington Hartford Collection-ში გაიმართა.

1974 (26 სექტემბერი - 20 ოქტომბერი): ვარაზი მონაწილეობდა ნიუ-იორკის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმის (MoMA) გამოფენაში Contemporary Soviet Art: A Selection from the Museum’s Collection, სადაც წარმოდგენილი იყო მისი ნამუშევარი Bleeding Buffalo (დაჭრილი ხარი, 1962). გამოფენაში ასევე მონაწილეობდნენ ერნსტ ნეიზვესტნი, ვლადიმირ ნემუხინი, დიმიტრი პლავინსკი, ანატოლი ზვერევი, ვასილი სიტნიკოვი და უილიამ ბრუი.

1975: მისი ნამუშევრები წარმოდგენილი იყო გამოფენაზე Russischer Februar 75 in Wien, ალექსანდრ გლეზერის კოლექციის ფარგლებში, ვენის Künstlerhaus-ში, ავსტრია.

1975-1976: ვარაზი მონაწილეობდა გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის სახელოვნებო გაერთიანებების საგამოფენო პროექტებში (Kunstverein), რომლებიც გაიმართა ბრაუნშვაიგში, ფრაიბურგში, კონსტანცში და ზაულგაუში, Städtische Galerie Die Fähre-ში. ევროპული საგამოფენო ტურის კურატორი იყო ალექსანდრ გლეზერი.

1976: მისი ნამუშევრები წარმოდგენილი იყო დევნილობაში მყოფი რუსული ხელოვნების მუზეუმში (Musée Russe en Exil), მონჟერონში, საფრანგეთი. იმავე წელს ვარაზის შემოქმედება დაფიქსირებული იყო პარიზში გამართულ არაოფიციალური ხელოვნების დიდ ფორუმზე (Paris Congrès 1976).

1977: საერთაშორისო აღიარების კულმინაცია

1977 წელს, მხატვრის გარდაცვალების წელს, ავთო ვარაზის ხელოვნება მოხვდა ევროპასა და აშშ-ში გამართულ არაოფიციალური საბჭოთა ხელოვნების ყველა საკვანძო გამოფენაზე.

1977: ლონდონში ჩატარდა გამოფენა Unofficial Art from the Soviet Union, ხოლო ამერიკულ საგამოფენო დოკუმენტაციაში დაფიქსირდა მისი კოლაჟი Untitled (უსათაურო, 55 × 44 სმ).

1977 (15 ნოემბერი - 15 დეკემბერი): ავთო ვარაზი მონაწილეობდა ვენეციის ბიენალეზე - Biennale del Dissenso (დისიდენტთა ბიენალე), იტალიაში. ვენეციის ბიენალეს ფარგლებში მოწყობილ ისტორიულ გამოფენაზე - La nuova arte sovietica: una prospettiva non ufficiale (ახალი საბჭოთა ხელოვნება: არაოფიციალური პერსპექტივა; კურატორები: ენრიკო კრისპოლტი და გაბრიელა მონკადა) - ვარაზის ნამუშევრები წარმოდგენილი იყო დიაპოზიტივების სახით (Carousel G). გამოფენაში ასევე მონაწილეობდნენ ილია კაბაკოვი, ერიკ ბულატოვი, ვიქტორ პივოვაროვი, იგორ ზახაროვ-როსი და ოლეგ ვასილიევი.

ბიენალეს ოფიციალურ კატალოგში ვარაზი შეყვანილი იყო სექციაში Ironia e altro, intorno al quotidiano (ირონია და სხვა, ყოველდღიურობის ირგვლივ).

ბიენალეს კატალოგში ასევე დოკუმენტირებული იყო ვარაზის ნამუშევარი Il toro (The Bull / Bull’s Head, 1973; კოლაჟი, 68 × 47 სმ), რომელიც მონჟერონში, ა. გლეზერის კოლექციაში ინახებოდა.

ავთო ვარაზის ნამუშევრები დღემდე ჩნდება მნიშვნელოვან საერთაშორისო აუქციონებზე. 2007 წელს მხატვრის ნამუშევარი ხარის თავი (1973) გაიყიდა ლონდონის MacDougall’s-ის აუქციონზე, რომელიც აღმოსავლეთევროპულ და საბჭოთა პერიოდის ნონკონფორმისტულ ხელოვნებაზე სპეციალიზებული საერთაშორისო აუქციონის სახლია.

მსოფლიოში გაბნეული, საერთაშორისო აუქციონებიდან შეძენილი და კერძო კოლექციებიდან თავმოყრილი ნამუშევრების შედეგად, 2026 წლის მონაცემებით, ფონდი ათინათი ავთო ვარაზის ნამუშევრების ყველაზე დიდ და მნიშვნელოვან კოლექციას ფლობს.

გამოფენები და მნიშვნელოვანი მოვლენები

1962: მხატვარ ლევ ბაიახჩევთან ერთად ალეკო გეგეჭკორის ბინაში დაგეგმილი ვარაზის პირველი პერსონალური გამოფენა გახსნის წინა დღეს ოფიციალურად აიკრძალა, როგორც საბჭოთა სინამდვილისთვის შეუფერებელი.

1971: მხატვარ ელენე ახვლედიანის რჩევით, მის ბინა-სახელოსნოში იგეგმებოდა ავთო ვარაზის პერსონალური გამოფენა. ნამუშევრებიც შეიკრიბა, თუმცა გამოფენა თავად მხატვრის გადაწყვეტილებით არ გაიმართა.

1977 (მაისი): მხატვრის გარდაცვალებიდან ორი თვის შემდეგ, მისი პირველი პერსონალური გამოფენა მოეწყო ათონელის ქუჩაზე მდებარე საზღვარგარეთის ქვეყნებთან მეგობრობისა და კულტურული ურთიერთობის საქართველოს საზოგადოების საგამოფენო დარბაზში.

1997: მხატვრის დაბადების დღისადმი მიძღვნილი პერსონალური გამოფენა გაიმართა საქართველოს რუსთაველის საზოგადოების საგამოფენო დარბაზში, თბილისში, რუსთაველის გამზირის 27-ში.

2011: ქარჩხაძის გამომცემლობის ორგანიზებით TBC გალერეაში გაიმართა ავთო ვარაზის რეტროსპექტული გამოფენა. ამავე პროექტის ფარგლებში გამომცემლობამ გამოსცა მონოგრაფიული ალბომი ავთო ვარაზი.

2013: თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემიის ორგანიზებით, ავთო ვარაზის რეტროსპექტული გამოფენა გაიმართა თბილისის ზურაბ წერეთლის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმში. ამავე პროექტის ფარგლებში  გამოიცა მხატვრის მეუღლის, მანანა ხვთისიაშვილის საავტორო წიგნი ავთო ვარაზი.

2021: საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ორგანიზებით, სიღნაღის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში გაიმართა გამოფენა თავისუფლებით შთაგონებული ხელოვნება. გამოფენაზე, ავთო ვარაზის ნამუშევრებთან ერთად, წარმოდგენილი იყო ოთარ ჩხარტიშვილის, თემო ჯაფარიძის, ამირ კაკაბაძის, ავთო მესხის, ვატია დავითაშვილისა და კარლო გრიგოლიას ნამუშევრები.

2022: ავთო ვარაზის ნამუშევრები წარმოდგენილი იყო ზიმერლის ხელოვნების მუზეუმის (Zimmerli Art Museum) გამოფენაზე - Locating Georgia: Selections from the Norton and Nancy Dodge Collection of Nonconformist Art from the Soviet Union (ნიუ-ბრანსუიკი, აშშ).

2027: დიმიტრი შევარდნაძის სახელობის საქართველოს ეროვნულ გალერეაში გაიმართება გამოფენა ავთო ვარაზი და ქართული ნონკონფორმიზმი. 50 წელი მხატვრის გარდაცვალებიდან.

Avto Varazi (1926-1977)

Avto Varazi was a Georgian nonconformist artist whose artistic practice was based on a synthesis of collage, assemblage, painting, and graphic art. From 1943 to 1948, he studied at the Faculty of Architecture of the Georgian Polytechnic Institute. From 1948 to 1951, he continued his studies as a postgraduate student at the Institute of Art History of the Georgian Academy of Sciences.

International Recognition and Exhibitions

From 1965 onward, Avto Varazi’s works gradually and illegally left Georgia (then a republic within the Soviet Union), leading to the emergence of his work on the international art scene.

1967: The Museum of Modern Art (MoMA) in New York acquired the artist’s Bleeding Buffalo (Wounded Bull, 1962).

1967: He participated in the exhibition A Survey of Russian Painting: Fifteenth Century to the Present, held at The Gallery of Modern Art, Huntington Hartford Collection in New York.

1974 (September 26 - October 20): Varazi participated in the Museum of Modern Art (MoMA) exhibition Contemporary Soviet Art: A Selection from the Museum’s Collection, where his work Bleeding Buffalo (Wounded Bull, 1962) was presented. The exhibition also included works by Ernst Neizvestny, Vladimir Nemukhin, Dmitri Plavinsky, Anatoly Zverev, Vasily Sitnikov, and William Brui.

1975: His works were presented in the exhibition Russischer Februar 75 in Wien, as part of Alexander Glezer’s collection, at the Künstlerhaus in Vienna, Austria.

1975-1976: Varazi participated in exhibition projects organized by art associations (Kunstverein) in the Federal Republic of Germany, held in Braunschweig, Freiburg, Konstanz, and at Städtische Galerie Die Fähre in Saulgau. The curator of the European exhibition tour was Alexander Glezer.

1976: His works were presented at the Musée Russe en Exil, a museum of Russian art in exile, in Montgeron, France. The same year, Varazi’s work was documented at the major forum of unofficial art held in Paris, Paris Congrès 1976.

1977: The Culmination of International Recognition

In 1977, the year of the artist’s death, Avto Varazi’s work was included in all major exhibitions of unofficial Soviet art held in Europe and the United States.

1977: The exhibition Unofficial Art from the Soviet Union was held in London, while his collage Untitled (55 × 44 cm) was documented in American exhibition records.

1977 (November 15 - December 15): Avto Varazi participated in the Venice Biennale - Biennale del Dissenso (Biennale of Dissent), Italy. Within the framework of the Venice Biennale, at the historic exhibition La nuova arte sovietica: una prospettiva non ufficiale (New Soviet Art: An Unofficial Perspective; curators: Enrico Crispolti and Gabriella Moncada), Varazi’s works were presented as slides (Carousel G). The exhibition also included works by Ilya Kabakov, Erik Bulatov, Viktor Pivovarov, Igor Zakharov-Ross, and Oleg Vassiliev.

In the official Biennale catalogue, Varazi was included in the section Ironia e altro, intorno al quotidiano (Irony and Other Things, Around Everyday Life).

The Biennale catalogue also documented Varazi’s work Il toro (The Bull / Bull’s Head, 1973; collage, 68 × 47 cm), which was held in A. Glezer’s collection in Montgeron.

Avto Varazi’s works continue to appear at major international auctions. In 2007, the artist’s work Bull’s Head (1973) was sold at the MacDougall’s auction in London, an international auction house specializing in Eastern European and Soviet-era nonconformist art.

As a result of bringing together works scattered around the world, acquired through international auctions and gathered from private collections, as of 2026, the Atinati Foundation holds the largest and most significant collection of works by Avto Varazi.

Exhibitions and Key Events

1962: Varazi’s first solo exhibition, planned together with the artist Lev Bayakhchev at Aleko Gegechkori’s apartment, was officially prohibited on the eve of its opening as unsuitable for Soviet reality.

1971: On the advice of the artist Elene Akhvlediani, a solo exhibition of Avto Varazi was planned at her apartment-studio. The works were assembled, but the exhibition did not take place at the artist’s own decision.

1977 (May): Two months after the artist’s death, his first solo exhibition was organized at the exhibition hall of the Georgian Society for Friendship and Cultural Relations with Foreign Countries, located on Atoneli Street.

1997: A solo exhibition dedicated to the artist’s birthday was held at the exhibition hall of the Rustaveli Society of Georgia, at 27 Rustaveli Avenue, Tbilisi.

2011: Organized by Karchkhadze Publishing, a retrospective exhibition of Avto Varazi was held at TBC Gallery in Tbilisi. As part of this project, the publishing house also published a monograph art book titled Avto Varazi.

2013: Organized by Tbilisi State Academy of Arts, a retrospective exhibition of Avto Varazi was held at the Zurab Tsereteli Museum of Modern Art in Tbilisi. As part of this project, a book titled Avto Varazi, authored by the artist’s wife, Manana Khvtisiashvili, was published.

2021: An exhibition titled Art Inspired by Freedom was held at the Sighnaghi Historical-Ethnographic Museum, organized by the Georgian National Museum. Alongside Avto Varazi’s works, the exhibition presented works by Otar Chkhartishvili, Temo Japaridze, Amir Kakabadze, Avto Meskhi, Vatia Davitashvili, and Carlo Grigolia.

2022: Avto Varazi’s work was featured in the exhibition Locating Georgia: Selections from the Norton and Nancy Dodge Collection of Nonconformist Art from the Soviet Union at the Zimmerli Art Museum (New Brunswick, USA).

2027: The exhibition Avto Varazi and Georgian Nonconformism: 50 Years Since the Artist’s Death will be held at the Dimitri Shevardnadze Georgian National Gallery.