დიმიტრი შევარდნაძე - ქართული კულტურული მესიანობის ქრონიკა / Dimitri Shevardnadze: A Chronicle of Georgian Cultural Messianism

English version below 👇

ალექსანდრა გაბუნია. 2026

„მე არაფრის მეშინია, რადგან ბრალი არაფერში მიმიძღვის!“ – ამ სიმტკიცით აღსავსე სიტყვებით დაემშვიდობა 1937 წლის 10 ივნისს დაპატიმრებული დიმიტრი შევარდნაძე თავის უახლოეს მეგობარსა და კოლეგას - ქეთევან მაღალაშვილს. ეს ფრაზა იქცა ერთგვარ ეპიტაფიად ადამიანისა, რომელმაც საკუთარი ხანმოკლე, თუმცა, ფენომენალურად ნაყოფიერი სიცოცხლე ქართული კულტურის ინსტიტუციურ მშენებლობასა და ხელოვნებაზე ზრუნვით, ფაქტობრივად,  ეროვნული იდენტობის გადარჩენას შესწირა.

საბჭოთა რეპრესიებმა  დიმიტრი შევარდნაძის  არქივის დიდი ნაწილი გაანადგურა ან გაფანტა, რის გამოც თითოეული შემორჩენილი დოკუმენტი ფასდაუდებელია.

გენეზისი - ბახვიდან ევროპულ აკადემიზმამდე

დიმიტრი შევარდნაძე დაიბადა 1885 წლის 1 დეკემბერს გურიაში, სოფელ ბახვში. იგი ინტელიგენტურ ოჯახურ გარემოში იზრდებოდა: მამა  ირაკლი შევარდნაძე  სასულიერო სემინარიის კურსდამთავრებული და პედაგოგი იყო, ხოლო დედა  ბარბალე (ბაბუცი) ჭელიძე – მტკიცე ხასიათის განათლებული ქალი. დიმიტრი ცნობილი საზოგადო მოღვაწის - ნიკო შევარდნაძის შვილიშვილი და პოეტ იროდიონ ევდოშვილის ახლო ნათესავი იყო.

მისი ნიჭი ქუთაისის რეალურ სასწავლებელშივე გამჟღავნდა, სადაც იგი არა მხოლოდ აკადემიური მოსწრებით, არამედ პოლიტიკური აქტიურობითაც გამოირჩეოდა. გერონტი ქიქოძე იხსენებდა, რომ როდესაც მოსწავლეებმა ჟურნალი „თანამედროვე“ დააარსეს, მის პირველ ნომერს სწორედ დიმიტრის მიერ შესრულებული ფრიდრიხ შილერის პორტრეტი ამკობდა – ეს იყო ერთგვარი მაუწყებელი ახალგაზრდობის მზადყოფნისა, რომ „ვილჰელმ ტელივით“ აღდგომოდნენ ტირანიას. პოლიტიკური გამოსვლების გამო მე-6 კლასიდან გარიცხული დიმიტრი მაინც ახერხებს სწავლის ექსტერნად დასრულებას 1906 წელს.

იმავე წელს იგი მიემგზავრება გერმანიაში და ირიცხება მიუნხენის სამხატვრო აკადემიაში. გერმანიაში ყოფნის პერიოდი (1906-1916) მისი პროფესიული ფორმირების დროა. აკადემიაში მისი პედაგოგები იყვნენ ცნობილი ოსტატები: ოტო ზაიტცი, ანჯელო იანკი და ჰაბერმანი. მიუხედავად ჭიათურის შავი ქვის საბჭოს სტიპენდიისა, მატერიალური გაჭირვების გამო იგი ფოტოატელიეში რეტუშორად მუშაობს. თავისუფალ დროს კი მუზეუმებში ატარებს, სადაც შედევრების პირებს ქმნის.

გერმანიაში ყოფნისას მას მუდმივი კავშირი ჰქონდა ქართველ საზოგადოებასთან და მუშაობდა „ვეფხისტყაოსნის“ ილუსტრაციებზე.  

სამშობლოში  დაბრუნება და ინსტიტუციური რევოლუცია

1916 წელს სამშობლოში დაბრუნებული დიმიტრი შევარდნაძე დაუყოვნებლივ იწყებს ქართული ხელოვნების ინსტიტუციონალიზაციას. უპირველესად, მან დააარსა  ქართველ ხელოვანთა საზოგადოება.  მისი უკიდეგანო თავმდაბლობის დასტურია, რომ მის  მიერ დაარსებული ამ საზოგადოების თავმჯდომარედ გიორგი ჟურული წარადგინა, საპატიო თავმჯდომარედ - ივანე ჯავახიშვილი, თავად კი მოადგილის პოსტიდან მართავდა მთელ პროცესს.

დიმიტრი  შევარდნაძის სახელს უკავშირდება შემდეგი ფუნდამენტური ინსტიტუციების დაარსება:  ქართველ ხელოვანთა საზოგადოების (1916 წ.), ეროვნული სამხატვრო გალერეის (1920 წ.), თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემიის (1922წ.), საქართველოს ხელოვნების მუზეუმის - მუზეუმ მეტეხის (1933 წ.).

ამ ინსტიტუციათა დაარსებისათვის გაწეული უზარმაზარი ძალიხმევის პროცესში დიმიტრი შევარდნაძემ თავისი საქმიანობა რამდენიმე  სტრატეგიული მიმართულებით წარმართა:

ნიკო ფიროსმანაშვილის აღიარება და მემკვიდრეობის გადარჩენა: მართალია, ფიროსმანის შემოქმედების პირველაღმომჩენებად ძმები ზდანევიჩები და მიხაილ ლე- დანტიუ ითვლებიან, თუმცა, სწორედ დიმიტრი შევარდნაძე იყო ის მთავარი ფიგურა,  ვინც ეს აღმოჩენა კულტურულ სტრატეგიად და ეროვნულ საგანძურად აქცია. რომ არა მისი სახელმწიფოებრივი ხედვა, ფიროსმანის ტილოები  როგორც ეგზოტიკური არტეფაქტები, სავარაუდოდ, კერძო კოლექციებში გაიფანტებოდა ან ქვეყნის ფარგლებს გარეთ სამუდამოდ დაიკარგებოდა.

შევარდნაძის თავდადება ფიროსმანისადმი განუზომელია: მან 1916 წელსვე, სრულიად არაორდინალური გადაწყვეტილებით, თვითნასწავლი „ნიკალა“ პროფესიონალ მხატვართა ოფიციალურ სიაში შეიყვანა, რითაც მას საზოგადოებრივი სტატუსი მიანიჭა.

მანვე თავად იტვირთა რთული მისია – გამოესყიდა ფიროსმანის ნამუშევრები ზდანევიჩებისა  და სხვა კერძო პირებისგან, რათა ისინი მუზეუმის ერთიან სივრცეში დაებინავებინა. იგი პირადად ეძებდა მხატვრის სურათებს ძველი თბილისის სარდაფებსა და დუქნებში.

ეს იყო ქართული კულტურის გადარჩენის ტოლფასი აქტი. დიმიტრი შევარდნაძეს ესმოდა, რომ ფიროსმანი იყო ქართული გენიის უნიკალური გამოვლინება, რომლის გარეშეც ეროვნული მხატვრობის ისტორია არასრული იქნებოდა. მან ფიროსმანის „უბრალო აბრები“ მაღალი ხელოვნების რანგში აიყვანა და მუზეუმის კედლებზე დაუმკვიდრა ადგილი. სწორედ ამ დაუღალავმა ძალისხმევამ და მუზეუმში ნამუშევრების კონცენტრაციამ შექმნა ის მყარი საფუძველი, რამაც ნიკო ფიროსმანაშვილის სახელი მსოფლიო მნიშვნელობის უკვდავყოფამდე მიიყვანა.

კოლექციების შეგროვება და სამუზეუმო პოლიტიკა: დიმიტრი შევარდნაძეს მკაფიოდ ჰქონდა ჩამოყალიბებული საკუთარი ხედვა. მას სურდა შეექმნა „ლუვრის“ მსგავსი მუზეუმი, სადაც თავმოყრილი იქნებოდა არა მხოლოდ ქართული, არამედ მასთან კულტურულად დაკავშირებული ქვეყნების ხელოვნების ნიმუშებიც. 1920 წლის ოქტომბერს  ეროვნულ გალერეაში მან მოაწყო ექსპოზიცია, სადაც პირველად გამოიფინა დასავლეთევროპული ხელოვნების ნიმუშებიც. მისი ძალისხმევით შეძენილი იქნა არაერთი მსოფლიო შედევრი, მაგალითად, ლუკას კრანახის „მაჭანკალი“ (1920 წ.) და პაოლო ვენეციანოს XIV საუკუნის პოლიპტიქი (1927 წ.). მანვე ჩამოაყალიბა მუზეუმის დაკომპლექტების მკაცრი მეცნიერული პრინციპი: უარი განაცხადა რუსეთის ცენტრალური მუზეუმებიდან გამოგზავნილი მეორეხარისხოვანი მხატვრების სურათების („უხარისხო ბალასტის“) მიღებაზე.

თანამედროვე ხელოვნების პატრონაჟი: უდიდესი მოვლენა იყო შევარდნაძის ინიციატივა, რომ შექმნილიყო  საქართველოში პირველი გალერეა. მას სიღრმისეულად ესმოდა განსხვავება მუზეუმსა და გალერეას შორის: თუ მუზეუმი ისტორიული მემკვიდრეობის კონსერვაციისა და კვლევის საცავია, გალერეა ცოცხალი ორგანიზმია, რომლის ფუნქციაც თანამედროვე ავტორების ექსპონირება, პოპულარიზაცია და ხელოვნების მიმდინარე პროცესების ასახვაა. მისი თაოსნობით, 1919 წელს პირველად გამოიყო სტიპენდიები ნიჭიერი ახალგაზრდების საზღვარგარეთ გასაგზავნად. იგი აქტიურად უჭერდა მხარს ახალგაზრდა ხელოვანებს როგორც ფინანსურად, ისე მორალურად.

ექსპედიციები: ექვთიმე თაყაიშვილთან ერთად 1917 წელს დიმიტრი შევარდნაძე მონაწილეობს სამხრეთ საქართველოს (ტაო-კლარჯეთი) ექსპედიციაში. მისი ხელითაა შესრულებული ოშკის, ოთხთა ეკლესიის, ნაბახტევისა და დავით გარეჯის ფრესკების უნიკალური პირები. ჯერ კიდევ 1911 წელს მან მოაწყო ექსპედიცია ნაბახტევში. მისი ინიციატივით მუზეუმში სისტემატურად გროვდებოდა შუა საუკუნეების (V-XIIIსს.)  ქართული რელიეფური სკულპტურის ნიმუშები. მისი ძალისხმევით მოხდა მრავალი ძეგლის ვიზუალური დოკუმენტირება, რაც დღეს ხშირად ერთადერთი წყაროა დაკარგულ ნიმუშთა თავდაპირველი სახის აღსადგენად.

ინსტიტუციური ტრიადის იდეა

შევარდნაძის მოღვაწეობის გვირგვინი იყო ერთიანი კულტურული სისტემის – ერთგვარი ტრიადის შექმნა. ეს "ტრიადა" შევარდნაძისთვის იყო არა მხოლოდ ადმინისტრაციული სტრუქტურა, არამედ ეროვნული იდენტობის გადარჩენის სტრატეგია,  რომელიც მოიცავდა ხელოვნების სრული ციკლის ყველა ეტაპს:

თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემია (1922 წ.) - მხატვრების ამ პროფესიულ სამჭედლოში უნდა აღზრდილიყო ხელოვანთა ახალი თაობა;

ეროვნული გალერეა (1920 წ.) იყო მათი რეალიზებისა და თვითგამოხატვის ადგილი, ცოცხალი შემოქმედებითი პროცესის ეპიცენტრი;

მუზეუმი (მუზეუმი  მეტეხი.  1933 წ.) კი იყო ხელოვნების უკვდავყოფის საცავი, სადაც თავმოყრილი ქმნილებები ეროვნულ საგანძურად იქცეოდა.

ამგვარად, შევარდნაძემ შექმნა ერთიანი კულტურული ეკოსისტემა, სადაც განათლება, შემოქმედება და მემკვიდრეობის დაცვა ურთიერთდაკავშირებულსა და ურთიერთგამაძლიერებელ პროცესებად მოიაზრებოდა. ეს მოდელი თავისი კომპლექსურობითა და ინსტიტუციური ერთიანობით სრულიად პასუხობდა და ზოგიერთ ასპექტში უსწრებდა კიდეც იმ დროის თანამედროვე ევროპულ სამუზეუმო და საგანმანათლებლო ხედვებს.

შემოქმედებითი დიაპაზონი: შრიფტიდან სცენოგრაფიამდე

დიმიტრი შევარდნაძე იყო ნამდვილი რენესანსული მასშტაბის მოღვაწე:

ქართული შრიფტის რეფორმატორი: 1926 წელს მან რადიკალურად გარდაქმნა ქართული სასტამბო შრიფტის გრაფიკული მოხაზულობა. 1986 წელს აკადემიკოსი ვახტანგ ბერიძე ხაზგასმით აღნიშნავდა, რომ შევარდნაძისეული დახვეწილი შრიფტი, უდავოდ, იმსახურებს, რომ ის საყოველთაოდ იყოს  გამოყენებული;  

კინოსა და თეატრის მხატვარი: მან გააფორმა პირველი ქართული მხატვრული ფილმი „ქრისტინე“ (1916), ასევე ფილმები: „ელისო“, „ვინ არის დამნაშავე?“ და „ჯანყი გურიაში“. თეატრში მისი სცენოგრაფიული შედევრებია: „აბესალომ და ეთერი“, „მზეთამზე“, „თამარ ცბიერი“ და „შოთა რუსთაველი“.

სახელმწიფო სიმბოლიკა: დამოუკიდებლობის წლებში შექმნა ეროვნული ფულის ნიშნების, საფოსტო მარკების, უნივერსიტეტის გერბისა და ბეჭდის ესკიზები. 1918 წელს ივანე ჯავახიშვილის დაკვეთით შექმნა თბილისის უნივერსიტეტის გერბი.

პიროვნული პორტრეტი: „გალერეის მეეზოვე“

მიუხედავად უზარმაზარი გავლენისა, დიმიტრი შევარდნაძე  უკიდურესად თავმდაბალი იყო. ცნობილია კურიოზული შემთხვევა, როდესაც გალერეაში მისულ უცხოელ სტუმრებს ეზოში მომუშავე კაცი დახვდათ, რომელიც ეზოს ჰგვიდა. როდესაც სტუმრებმა დირექტორი იკითხეს, კაცმა წინსაფარი მოიხსნა და თავის კაბინეტში შეიპატიჟა – ეს თავად დიმიტრი იყო.

მისი მრავალმხრივი ნიჭი და ნივთებისადმი ფრთხილი დამოკიდებულების უნარი ყოველდღიურ ცხოვრებაშიც ვლინდებოდა. გიორგი ერისთავი იხსენებდა, როგორ მშვენივრად აღადგინა დიტომ კოტე ფოცხვერაშვილის მიერ მიტანილი დამტვრეული ჩონგურები.

მისი ბინა ბარნოვის ქუჩაზე (№ 23) პატარა მუზეუმს ჰგავდა. ნინო ტაბიძე იხსენებდა, როგორ იკრიბებოდნენ მისი სახლის  სახურავზე, სვამდნენ ყავას და ლამპიონებით განათებული თბილისის ფონზე საუბრობდნენ ხელოვნებაზე, ფიროსმანსა და პოეზიაზე.

ხელოვნების ენა და შემოქმედებითი სტილი: მიუხედავად იმისა, რომ დიმიტრი შევარდნაძემ თავისი მრავალმხრივი და თავდადებული მოღვაწეობის გამო საკუთარ შემოქმედებას მცირე დრო დაუთმო, მისი მხატვრობა ქართული სახვითი ხელოვნების გამორჩეულ საგანძურს წარმოადგენს. მისი ხელწერა ხასიათდება აკადემიური სიზუსტით, კომპოზიციური წონასწორობითა და ფერთა დახვეწილი კულტურით. პორტრეტებში იგი არა მხოლოდ ფიზიკურ მსგავსებას, არამედ პერსონაჟის შინაგან ინტელექტუალურ სიმტკიცეს გადმოსცემს. მისი გრაფიკა და ფრესკების პირები კი მოწმობს ხაზის ვირტუოზულ ფლობასა და ძველი ქართული მონუმენტური ფერწერის ფაქტურის ღრმა შეგრძნებას.

ტრაგიკული ფინალი და მეტეხის ტაძრის ეპოპეა

1937 წელი დიმიტრისთვის საბედისწერო აღმოჩნდა. ბერიას განკარგულებით, მეტეხის XIII საუკუნის ტაძარი უნდა აეფეთქებინათ. შევარდნაძემ კატეგორიული წინააღმდეგობა გაუწია ამ ვანდალიზმს. როდესაც ბერიამ შესთავაზა, რომ ტაძრის ნაცვლად მისი მაკეტი და ფოტოები შეენახათ, დიმიტრიმ უპასუხა: „რა პასუხს გავცემთ ჩვენ შთამომავლობას, როდესაც გვკითხავენ, თუ რატომ დავანგრიეთ ქართული ხუროთმოძღვრების უმნიშვნელოვანესი ძეგლი?“ ბერიამ შესთავაზა, ტაძარი საკუთარი ხელით დაენგრია მუზეუმის ახალი შენობის სანაცვლოდ, რაზეც დიმიტრიმ მკაცრი უარი თქვა.

მოსკოვში გამგზავრებით მან დროებით შეაჩერა დანგრევა და მუზეუმისთვის 5 მილიონი მანეთიც მოიპოვა, თუმცა, დაბრუნებისთანავე „ხალხის მტრად“ გამოაცხადეს. საბჭოთა პრესა მას ადანაშაულებდა „სოციალისტური შეჯიბრის“ არარსებობასა და „არქაული სიძველეების იდეალიზაციაში“.

1937 წლის 10 ივნისს იგი დააპატიმრეს. მალევე  მუზეუმის ეზოში საჯაროდ დაწვეს მისი პირადი არქივი და ნივთები. ხელოვნებათმცოდნე მამია დუდუჩავამ კოცონიდან ფარულად გამოიხსნა შრიფტის პროექტი და რუსთაველის პორტრეტი (1936), რომელიც 1937 წლის იუბილესთვის იყო განკუთვნილი.  მანამდე კი დიმიტრი შევარდნაძე დახვრიტეს.

1956 წელს რეაბილიტაციის ცნობამ მის ოჯახს აუწყა, რომ საქმე შეწყვეტილია „დანაშაულის არარსებობის გამო“. მისი საფლავი უცნობია, თუმცა, როგორც ქეთევან მაღალაშვილი აღნიშნავდა, მეტეხის ტაძარი, რომელიც მან სიცოცხლის ფასად იხსნა, დღეს მისი უპირველესი და უდიდესი მემორიალია.

Alexandra Gabunia, 2026

"I fear nothing, for I am guilty of nothing!" - with these steadfast words, Dimitri Shevardnadze, arrested on June 10, 1937, bid farewell to his closest friend and colleague, Ketevan Magalashvili. This phrase became a kind of epitaph for a man who sacrificed his short yet phenomenally productive life to the institutional construction of Georgian culture and the preservation of art - effectively safeguarding national identity.

The Soviet repressions destroyed or dispersed a large part of Dimitri Shevardnadze's archive, making every surviving document invaluable.

Genesis: From Bakhvi to European Academicism
Dimitri Shevardnadze was born on December 1, 1885, in the village of Bakhvi, Guria. He grew up in an intellectual family: his father, Irakli Shevardnadze, was a graduate of the Theological Seminary and a teacher, while his mother, Barbale (Babutsi) Chelidze, was an educated woman of strong character. Dimitri was the grandson of the prominent public figure Niko Shevardnadze and a close relative of the poet Irodion Evdoshvili.

His talent emerged early at the Kutaisi Real School, where he distinguished himself not only through academic excellence but also through political activism. Geronti Kikodze recalled that when students founded the journal Tanamedrove (The Contemporary), its first issue was adorned with a portrait of Friedrich Schiller painted by Dimitri - a herald of youth’s readiness to rise against tyranny like William Tell. Expelled from the sixth grade due to political protests, Dimitri nevertheless managed to complete his studies externally in 1906.

That same year, he moved to Germany and enrolled at the Munich Academy of Fine Arts. His years in Germany (1906–1916) marked the period of his professional formation. His teachers at the Academy included renowned masters: Otto Seitz, Angelo Jank, and Habermann. Despite receiving a scholarship from the Chiatura Black Stone Council, financial hardship forced him to work as a retoucher in a photo studio. He spent his free time in museums, copying masterpieces. 

During his time in Germany, he maintained close ties with Georgian society and worked on illustrations for The Knight in the Panther’s Skin.

Return to the Motherland and Institutional Revolution
In 1916, upon returning to his homeland, Shevardnadze immediately began the institutionalization of Georgian art. First and foremost, he founded the Society of Georgian Artists. A testament to his immense humility is that he nominated Giorgi Zhuruli as chairman of the society and Ivane Javakhishvili as honorary chairman, while he himself managed the entire process from the position of deputy.

Dimitri Shevardnadze’s name is associated with the founding of several fundamental institutions: the Society of Georgian Artists (1916), the National Art Gallery (1920), the Tbilisi State Academy of Arts (1922), and the Art Museum of Georgia - Museum Metekhi (1933).

In the course of these immense efforts, Shevardnadze directed his activities along several strategic lines:

The Recognition of Niko Pirosmanashvili and the Salvaging of His Legacy:
While the Kirill Zdanevich brothers and Mikhail Le-Dantyu are credited with the initial discovery of Pirosmani’s work, it was Dimitri Shevardnadze who transformed this discovery into a cultural strategy and a national treasure. Without his statesmanlike vision, Pirosmani’s canvases would likely have been scattered into private collections as exotic artifacts or lost abroad.

Shevardnadze’s devotion to Pirosmani was immeasurable: in 1916, in an extraordinary move, he included the self-taught “Nikala” in the official list of professional artists, granting him social recognition. He personally undertook the difficult mission of acquiring Pirosmani’s works from the Zdaneviches and other private individuals, bringing them into a unified museum space - searching for paintings in the cellars and taverns of Old Tbilisi. This act was tantamount to saving Georgian culture itself. He understood that Pirosmani was a unique manifestation of Georgian genius, without whom the history of national painting would be incomplete. He elevated Pirosmani’s “simple signs” to the status of high art and secured their place on museum walls. It was this tireless effort that brought Pirosmani’s name to international recognition.

Collection Building and Museum Policy:
Dimitri Shevardnadze possessed a clear and ambitious vision: to create a museum comparable to the Louvre, encompassing not only Georgian art but also works from culturally connected regions. In October 1920, he organized an exhibition at the National Gallery that presented Western European masterpieces for the first time. Through his efforts, several major works were acquired, including Lucas Cranach’s The Procuress (1920) and Paolo Veneziano’s 14th-century polyptych (1927). He also established a strict scientific principle for acquisitions, refusing to accept “low-quality ballast” - works by second-rate artists sent from Russia’s central museums.

Patronage of Modern Art:
A major initiative was Shevardnadze’s creation of the first gallery in Georgia. He clearly understood the distinction between a museum and a gallery: while a museum preserves and studies historical heritage, a gallery is a living organism dedicated to the exhibition and promotion of contemporary artists. Under his leadership, the first scholarships were issued in 1919 to support young talents studying abroad. He actively supported emerging artists both financially and morally.

Expeditions:
Together with Ekvtime Takaishvili in 1917, Shevardnadze participated in an expedition to Southern Georgia (Tao-Klarjeti). He personally created unique copies of frescoes from Oshki, Otkhta Eklesia, Nabakhtevi, and David Gareja. As early as 1911, he had organized an expedition to Nabakhtevi. On his initiative, the museum systematically collected examples of medieval Georgian relief sculpture (5th–13th centuries). His work resulted in the visual documentation of numerous monuments, which today often serves as the only source for reconstructing lost works.

The Idea of the Institutional Triad
The culmination of Shevardnadze’s work was the creation of a unified cultural system - a triad. This was a deliberate and strategic model encompassing all stages of the artistic cycle:

Tbilisi State Academy of Arts (1922) - the professional foundation for educating a new generation of artists.

The National Gallery (1920) - a space for realization and creative expression, the epicenter of artistic life.

The Museum (Museum Metekhi, 1933) - a repository for preservation, where artistic achievements were transformed into national heritage.

Through this model, Shevardnadze established a coherent cultural ecosystem in which education, creativity, and preservation functioned as interconnected and mutually reinforcing processes - a concept that, in essence, anticipated later European museum practices.

Creative Range: From Typography to Scenography
Dimitri Shevardnadze was a figure of true Renaissance scale:

Reformer of Georgian Typography:
In 1926, he radically transformed the graphic design of Georgian typefaces. In 1986, Academician Vakhtang Beridze noted that Shevardnadze’s refined type design deserved universal adoption.

Cinema and Theater Artist:
He designed the first Georgian feature film Christine (1916), as well as Eliso, Who is to Blame?, and Revolt in Guria. His scenographic works in theater include Abesalom and Eteri, Mzethamze, Tamar the Wily, and Shota Rustaveli.

State Symbolism:
During the years of independence, he created designs for national currency, postage stamps, and the coat of arms and seal of the University. In 1918, at the request of Ivane Javakhishvili, he designed the coat of arms of Tbilisi University.

Personal Portrait: "The Janitor of the Gallery"
Despite his immense influence, Dimitri Shevardnadze remained remarkably humble. A well-known anecdote recounts how foreign guests arriving at the gallery were met by a man sweeping the yard. When they asked to see the director, the man quietly removed his apron and invited them into his office - it was Dimitri himself. 

His multifaceted talent and attentive approach to objects were also evident in everyday life; Giorgi Eristavi recalled how beautifully “Dito” restored broken chonguris (traditional musical instruments) brought to him by Kote Potskhverashvili.

Language of Art and Creative Style
Although Dimitri Shevardnadze devoted relatively little time to his own artistic practice due to his extensive public service, his work constitutes a distinguished contribution to Georgian visual art. His style is marked by academic precision, compositional balance, and a refined sensitivity to color. In his portraits, he conveys not only physical likeness but also the inner intellectual strength of his subjects. His graphic works and fresco copies demonstrate a virtuoso command of line and a profound sensitivity to the texture of ancient Georgian monumental painting.

Tragic Finale and the Epic of Metekhi Church
The year 1937 proved fatal. By order of Lavrentiy Beria, the 13th-century Metekhi Church was to be demolished. Shevardnadze categorically opposed this act of destruction. When Beria suggested preserving only a model and photographs, Dimitri responded: “What answer shall we give to posterity when they ask why we destroyed one of the most important monuments of Georgian architecture?”

Beria offered to spare the museum’s new building if Dimitri would demolish the church himself - an offer he firmly refused.

By traveling to Moscow, Shevardnadze temporarily halted the demolition and secured 5 million rubles for the museum. However, upon his return, he was declared an “enemy of the people.” The Soviet press accused him of lacking “socialist competition” and of “idealizing archaic antiquities.”

He was arrested on June 10, 1937. Soon after, his personal archive and belongings were publicly burned in the museum courtyard. Art historian Mamia Duduchava secretly rescued the typeface project and the portrait of Rustaveli (1936) from the flames. Dimitri Shevardnadze was executed shortly thereafter.

In 1956, a notice of rehabilitation informed his family that the case had been closed “for lack of crime.” His grave remains unknown; however, as Ketevan Magalashvili observed, the Metekhi Church - which he saved at the cost of his life - stands today as his greatest memorial.

როკო ირემაშვილის ურბანული ხმები: მარტოობის ოქროსფერი იზოლაცია / Roсko Iremashvili’s Urban Sounds: The Golden Isolation of Solitude

როკო ირემაშვილის სკულპტურა ურბანული ხმები (2021) ვიზუალური კონტრასტების ენით მოგვითხრობს თანამედროვე ქალაქში ადამიანის ყოფიერების შესახებ. ნამუშევარი, რომელიც ბოჭკოვანი  მინისგანაა ჩამოსხმული, ერთი შეხედვით შეუთავსებელ ელემენტებს აერთიანებს: ხორკლიანი, მიწისფერი ფაქტურა ფიგურას ორგანულ, თითქოს მიწის წიაღიდან ამოზიდულ იერს სძენს, რასაც მკვეთრად უპირისპირდება პრიალა, ოქროსფერი დეტალები ურბანული ხელოვნურობის სიმბოლოები.

მუდმივი ამბოხი: ასაკი vs სუბკულტურა

სკულპტურა გამოსახავს ასაკოვან მამაკაცს, რომელიც გამოცდილებისა და წარსული დროის განსახიერებაა. თუმცა, მისი რადიკალური „პანკური“ ვარცხნილობა (იროკეზი) სტერეოტიპებს ამსხვრევს. ეს არის მანიფესტი იმისა, რომ: შინაგანი თავისუფლება არ ექვემდებარება ბიოლოგიურ ასაკს. პროტესტი არა ახალგაზრდული გატაცება, არამედ ცხოვრების წესია. იდენტობა ბევრად უფრო ღრმაა, ვიდრე სოციალური მოლოდინები.

ოქროსფერი დუმილი

ყურსასმენი, ქალაქის მცხოვრების ეს განუყოფელი ატრიბუტი, აქ „სამკაულად“ ან ერთგვარ „ნიღბადაა“ გარდასახული. ოქროსფერი ბზინვარება ხაზს უსვამს იზოლაციის პარადოქსს: პერსონაჟი ფიზიკურად ქალაქის ეპიცენტრშია, თუმცა გონებით სრულიად სხვა რეალობაში გადადის. ეს არის მცდელობა, შეიქმნას ინტიმური სივრცე გარე სამყაროს ქაოსსა და აგრესიულ ხმაურში.

მყიფე პედესტალი

ფიგურა სარკისებურ, დახრილ ზედაპირზე დგას, რაც მუდმივი არამდგრადობის განცდას ბადებს. მიუხედავად იმისა, რომ ოქროსფერი პედესტალი პერსონაჟს თითქოს „აკერპებს“ და თანამედროვეობის ძეგლად აქცევს, ზედაპირის დახრილობა მიგვანიშნებს, რომ ეს ურბანული დიდება და ყოფა უკიდურესად მყიფე და დროებითია. 

ურბანული ხმები არის სარკე, რომელშიც დღევანდელი საზოგადოება საკუთარ სიმარტოვეს ხედავს.

ნამუშევარი შლის ზღვარს „ძველსა“ და „ახალს“ შორის. ასაკოვანი პანკის იმიჯი გვახსენებს, რომ ურბანული კულტურა ყველას შთანთქავს და გარდასახავს. მიუხედავად ოქროსფერი ელვარებისა, ფიგურიდან მაინც სიმარტოვის სევდა მოდის - ეს არის თანამედროვე ადამიანის ხვედრი: იყო ყველასთან ერთად და მაინც დარჩე აბსოლუტურად იზოლირებული.

ალექსანდრა გაბუნია. 2026

 

Rocko Iremashvili’s sculpture, Urban Sounds (2021), speaks through the language of visual contrasts, exploring the human condition within the modern cityscape. Cast in fiberglass, the piece juxtaposes a rough, earthy texture - giving the figure an organic, almost primordial presence - with sleek, golden details that introduce a sharp, artificial urban dimension.

Permanent Rebellion: Age vs. Subculture

The sculpture depicts an elderly man who is the embodiment of experience and time past. However, his radical "punk" hairstyle -the Mohawk - shatters traditional stereotypes. It serves as a manifesto of several key themes: Inner freedom is not bound by biological age. Protest is not a phase of youth, but a way of being. Identity runs deeper than social expectations or labels.

The Golden Silence

Headphones, an inseparable attribute of modern city life, are transformed here into a "piece of jewelry" or a "mask." Their golden luster highlights the paradox of isolation: while the character is physically rooted in the heart of the city, his mind and senses are transported to a different reality. It is a deliberate attempt to carve out an intimate space amidst the chaos and aggressive cacophony of the outside world.

A Fragile Pedestal

The figure stands on a shimmering, mirrored, and tilted surface, creating a persistent sense of instability. While the golden pedestal seems to "idolize" the character, turning him into a monument of modernity, its precarious tilt suggests that this urban existence is fundamentally fragile and fleeting. 

Urban Sounds is a mirror in which today’s society reflects upon its own loneliness.

Iremashvili blurs the line between the "old" and the "new." The image of an elderly punk reminds us that urban culture consumes and transforms everyone, regardless of age or social role. Despite the golden glow and trendy accessories, the figure radiates a profound sense of melancholy. This is the destiny of the modern individual: to be among everyone, yet remain utterly isolated.

Alexandra Gabunia. 2026 

სოფიო ჩერქეზიშვილი - ბიოგრაფია და შემოქმედებითი ხედვა / Sophia Cherkezishvili - Biography and Artistic Vision

სოფიო ჩერქეზიშვილი დაიბადა 1971 წელს. 1990 წელს დაამთავრა თბილისის იაკობ ნიკოლაძის სახელობის სამხატვრო სასწავლებელი, ხოლო 1994 წელს - თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემია. იგი ერთ-ერთი პირველი ქართველი ხელოვანთაგანი იყო, ვინც საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ სასწავლებლად დასავლეთში გაემგზავრა. 1994–1998 წლებში სწავლობდა გერიტ რიტფელდის აკადემიაში (ამსტერდამი, ნიდერლანდები), სადაც ჩამოყალიბდა მისი პროფესიული და კონცეპტუალური მხატვრული ხედვის მნიშვნელოვანი საფუძვლები.

საქართველოში დაბრუნების შემდეგ სოფიო ჩერქეზიშვილი აქტიურად ჩაერთო ქვეყნის თანამედროვე ხელოვნების პროცესში და პარალელურად განაგრძო პედაგოგიური საქმიანობა. იგი ასწავლიდა იაკობ ნიკოლაძის სახელობის სამხატვრო სასწავლებელში (1999–2006), მოგვიანებით კი - თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემიის სახვითი ხელოვნების ფაკულტეტზე (2010–2018). 2006 წლიდან დღემდე იგი არის GIPA-ის აუდიო-ვიზუალური და მედიახელოვნების პროფესორი.

2000 წლიდან სოფიო ჩერქეზიშვილი აქტიურად მონაწილეობს როგორც საერთაშორისო, ისე ადგილობრივ გამოფენებსა და პროექტებში. მიუხედავად ამისა, მის შემოქმედებაში ცენტრალური ადგილი უკავია პერსონალურ პროექტებს, რომლებიც გამოირჩევა მკაფიოდ იდენტიფიცირებადი და უნიკალური მხატვრული ენით. მის ყველაზე ცნობილ ნამუშევრებს შორისაა: რატომ ამოდის ჩემს თავზე ბალახი; ერთი წუთი საკმარისია, რომ დაინახო მთელი ცხოვრება; კავკასიონი ფიქრობდა ჩემზე; და თუ დაგჭირდება, გემებიც ჩერდებიან და სხვა. ამ ნამუშევრებში ისმის ქალების ხმა, რაც კიდევ უფრო ამძაფრებს ვიზუალური ნარატივის ემოციურ და შინაარსობრივ სიღრმეს. 

სოფიო ჩერქეზიშვილი გამორჩეული ქართველი მხატვარია, რომლის ნამუშევართა ტრადიციული სტილური კლასიფიკაცია რთულია. იგი ორგანულად აერთიანებს კლასიკურ და ექსპერიმენტულ ელემენტებს, ქმნის რა მდიდარ და მრავალშრიან ვიზუალურ ნარატივებს. მის ხელოვნებაში იკვეთება სიურრეალიზმის, სიმბოლიზმისა და ფიგურატიული ხელოვნების ნიშნები.

მხატვარი გამოგონილი „სხვა მე“-ს მეშვეობითა და ქალთა ფიგურების სისტემური ტირაჟირებით ავითარებს საკუთარ ესთეტიკურ ფორმებსა და კონცეპტუალურ გზავნილებს. ამასთან, მისი შემოქმედება ეფუძნება მსოფლიო კულტურულ გამოცდილებებს. ჩერქეზიშვილის ნამუშევრები გამოირჩევა თამამი, ლოკალური ფერებით, მინიმალისტური, ხშირად შეგნებულად პრიმიტივიზებული ფორმებითა და ხაზებით. განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება თვალთმეტყველებას, როგორც ემოციური კომუნიკაციის მთავარ ინსტრუმენტს, რომლის მეშვეობითაც მყარდება ინტიმური კავშირი მაყურებელთან. ტექსტი მის კომპოზიციებში განუყოფელი ელემენტია და აძლიერებს ნამუშევართა ემოციურ ზემოქმედებას.

სოფიო ჩერქეზიშვილის ხელოვნება გამოირჩევა მკაფიო სოციალური ორიენტაციით. ქალები მის შემოქმედებაში ცენტრალურ ფიგურებად გვევლინებიან და ასახავენ თანამედროვე ქართული საზოგადოების ტრანსფორმაციას. მხატვარი იკვლევს იდენტობის, სიყვარულის, შიშისა და ვნების ეგზისტენციურ თემებს, სადაც თავისუფალი ნება აღიქმება როგორც მეტაფიზიკური და სულიერი ფენომენი. იგი მუდმივად უბრუნდება უკვე განცდილსა და აღქმულ გამოცდილებებს, რათა აქციოს ისინი რეფლექსიისა და გააზრების ობიექტად.

Sophia Cherkezishvili was born in 1971. In 1990, she graduated from the Iakob Nikoladze Art School in Tbilisi, followed by her studies at the Tbilisi State Academy of Arts, which she completed in 1994. She was among the first Georgian artists to pursue education in the West after the collapse of the Soviet Union. From 1994 to 1998, she studied at the Gerrit Rietveld Academy in Amsterdam, the Netherlands, where the foundations of her professional and conceptual artistic vision were formed.

After returning to Georgia, Cherkezishvili became actively engaged in the country’s contemporary art scene while continuing her pedagogical career. She taught at the Iakob Nikoladze Art School from 1999 to 2006 and later at the Faculty of Fine Arts of the Tbilisi State Academy of Arts between 2010 and 2018. Since 2006, she has been a Professor of Audiovisual and Media Arts at GIPA.

Since 2000, Sophia Cherkezishvili has participated extensively in both international and local exhibitions and projects. Nevertheless, her artistic practice is primarily centered on personal projects distinguished by a clearly identifiable and unique visual language. Among her most notable works are Why Does Grass Grow on My Head; One Minute Is Enough to See an Entire Life; The Caucasus Was Thinking of Me; And If You Need It, Even Ships Will Stop, among others. These works appear to carry an audible female voice, deepening the emotional and semantic layers of their visual narratives.

Sophia Cherkezishvili is a distinctive Georgian artist whose work resists conventional stylistic classification. She seamlessly integrates classical and experimental elements, producing rich and multilayered visual narratives. Her art incorporates aspects of Surrealism, Symbolism, and figurative traditions.

Through the use of an invented “alter ego” and the systematic repetition of female figures, the artist articulates her aesthetic forms and conceptual messages. Her practice draws upon a wide range of cultural references. Cherkezishvili’s works are characterized by bold, local colors, minimalist and often deliberately primitivized forms and lines. Particular emphasis is placed on the gaze as a carrier of emotional expression, establishing an intimate connection with the viewer. Text functions as an integral component of her compositions, intensifying their emotional impact.

მოგზაურის ჩანაწერები : როკო ირემაშვილის სახელოსნოში / Reiseaufzeichnungen : Ein Besuch im Atelier von Roсko Iremashvili

 

Reiseaufzeichnungen : Ein Besuch im Atelier von Roсko Iremashvili 

Autor: Alexander Aßfalg Tiflis, März 2025

 

Mein Besuch in Georgien galt diesmal nicht primär den historischen Denkmälern, sondern der Beobachtung jener zeitgenössischen Prozesse, die das heutige Gesicht des Landes prägen. Als Verwandter von Julius Asphalg verstehe ich diese Reise auch als Fortführung einer persönlichen Geschichte: Mich interessierte der Prozess, wie sich das kulturelle Gedächtnis in die moderne Realität transformiert. Meine erste Begegnung mit dem Werk von Roсko Iremashvili fand in der Nationalgalerie von Tiflis statt. Seine Skulptur „David“, platziert in unmittelbarer Nähe zur Pirosmani-Dauerausstellung, hinterließ bei mir einen bleibenden Eindruck. Es war ein tiefgreifender Kontrast: Die stoische Statik Pirosmanis gegenüber Iremashvilis dynamischem, analytischem Blick. Dieser objektive Antagonismus gab den Anstoß, den Künstler persönlich aufzusuchen, der die Gegenwart so unmissverständlich thematisiert.

Beim Betreten von Iremashvilis Atelier fällt sofort die methodische Organisation auf, die unverkennbar auf seine Ausbildung an der Staatlichen Akademie der Bildenden Künste Stuttgart hinweist. Hier gibt es kein kreatives Chaos; jedes Objekt und jedes Material folgt einer zweckgebundenen Logik. Seine Handschrift ist von einer analytischen Herangehensweise geprägt. In seinen Arbeiten sind Gegenstände nie bloßes Dekor – sie fungieren als Träger sozialer und politischer Diskurse. Ob es der mühsame Alltag der Bergarbeiter aus Tschiatura (einem bedeutenden Mangan-Industriezentrum Georgiens, das für seine prekären Arbeitsbedingungen und postsowjetische Ästhetik bekannt ist) oder die Dekonstruktion antiker Mythen ist  - Roсko übersetzt diese Themen in eine Sprache, in der Sentimentalität durch Präzision und eine oft ironische Distanz ersetzt wird. Besonders eindringlich blieb mir die Metapher „Kerosin unter der Haut“ in Erinnerung – eine kompromisslos ehrliche Artikulation von Ressourcenabhängigkeit, Opferbereitschaft und dem existenziellen Überlebenskampf.

Das Atelier ist ein intellektueller Raum, in dem die historischen Schichten von Tiflis auf rationale Kritik treffen. Iremashvili legt die Widersprüchlichkeit der Welt offen und zwingt den Betrachter zur Selbstreflexion aus einer Außenperspektive. Für mich war dieser Besuch die Begegnung mit einem Geist, der nicht gefallen oder emotional manipulieren will, sondern eine systemische Sichtweise darauf bietet, wie das Individuum unter historischem und sozialem Druck existiert. Iremashvilis Werk ist ein intellektuell aufrichtiges Produkt, das lokale Rahmen sprengt und globale Fragen adressiert.

მოგზაურის ჩანაწერები : როკო ირემაშვილის სახელოსნოში

ავტორი ალექსანდრე ასფალგი

თბილისი, მარტი, 2025

 

საქართველოში ჩემი მოგზაურობის მიზანი ამჯერად არა მხოლოდ ისტორიული ძეგლების დათვალიერება, არამედ იმ თანამედროვე პროცესებზე დაკვირვება იყო, რომლებიც ქვეყნის დღევანდელ სახეს განსაზღვრავენ. როგორც იულიუს ასფალგის ნათესავისთვის, ჩემთვის ეს ვიზიტი გარკვეულწილად პირადი ისტორიის გაგრძელებაა: მაინტერესებდა, როგორ ტრანსფორმირდება წარსულის მეხსიერება თანამედროვე რეალობაში. ჩემი პირველი შეხება როკო ირემაშვილის შემოქმედებასთან თბილისში - ეროვნულ გალერეაში შედგა. იქ ნანახმა სკულპტურამ "დავითი", რომელიც ნიკო ფიროსმანის ექსპოზიციის გვერდით იდგა, ჩემზე სერიოზული შთაბეჭდილება მოახდინა. ეს იყო მკაფიო კონტრასტი: ფიროსმანის სიმშვიდე და სტატიკურობა ირემაშვილის დინამიკური და კრიტიკული ხედვის პირისპირ. სწორედ ამ ობიექტურმა დაპირისპირებამ მიბიძგა, პირადად გამეცნო ადამიანი, რომელიც ასე პირდაპირ საუბრობს დღევანდელობაზე.

ირემაშვილის სახელოსნოში ვიზიტისას პირველი, რაც თვალში მხვდება, არის მუშაობის მეთოდოლოგია და ორგანიზებულობა, რაც აშკარად მიუთითებს მის გერმანულ გამოცდილებაზე შტუტგარტის ხელოვნების აკადემიაში. აქ არ არის ქაოსი; ყოველი ნივთი და მასალა კონკრეტულ ამოცანას ემსახურება. მისი ხელწერა გამოირჩევა ანალიტიკური მიდგომით. მის ნამუშევრებში საგნები მხოლოდ დეკორაცია არ არის - ისინი სოციალური თუ პოლიტიკური შინაარსის მატარებლები არიან. იქნება ეს ჭიათურელი მუშების ყოველდღიურობა თუ ძველი მითების ახლებური გააზრება, როკო ყველაფერს თარგმნის ენაზე, სადაც ემოცია ჩანაცვლებულია ზუსტი და ხშირად ირონიული ხედვით. განსაკუთრებით დამამახსოვრდა მეტაფორა "ნავთი კანქვეშ" - ეს არის რესურსის, მსხვერპლისა და გადარჩენისთვის ბრძოლის ძალიან მძაფრი და პატიოსანი ფორმულირება.

სახელოსნო თავად არის ერთგვარი ინტელექტუალური სივრცე, სადაც თბილისის ისტორიული ფენები ხვდება რაციონალურ კრიტიკას. ირემაშვილი სამყაროს წინააღმდეგობრიობას აშიშვლებს და მნახველს აიძულებს, გვერდიდან შეხედოს საკუთარ თავს. 

ჩემთვის ეს ვიზიტი იყო შეხვედრა ადამიანთან, რომელიც არ ცდილობს თავის მოწონებას ან ემოციებით მანიპულირებას, არამედ გვთავაზობს სისტემურ ხედვას იმაზე, თუ როგორ ცხოვრობს ადამიანი ისტორიულ და სოციალურ წნეხში. ირემაშვილის შემოქმედება არის ინტელექტუალური პროდუქტი, რომელიც სცილდება ლოკალურ ჩარჩოებს და პასუხობს გლობალურ კითხვებს.

Travel Notes : A Visit to Roсko Iremashvili’s Studio

Author: Alexander Asphalg Tbilisi, March 2025

 

My visit to Georgia this time was focused not merely on historical landmarks, but on observing the contemporary processes that define the country’s current identity. As a relative of Julius Asphalg, I view this visit as a continuation of a personal narrative: I was keen to see how the memory of the past is transformed within modern reality. My first encounter with Roсko Iremashvili’s work occurred at the National Gallery in Tbilisi. His sculpture "David," displayed alongside the works of Niko Pirosmani, made a significant impact on me. It presented a stark contrast: Pirosmani’s tranquility and static presence versus Iremashvili’s dynamic and critical vision. This objective juxtaposition prompted me to personally meet the artist who addresses the present so directly.

Upon visiting Iremashvili’s studio, the first thing that strikes one is the methodical organization, clearly reflecting his experience at the State Academy of Art and Design in Stuttgart. There is no chaos here; every object and material serves a specific task. His style is defined by an analytical approach. In his works, objects are never mere decorations-they are carriers of social and political meaning. Whether depicting the daily lives of Chiatura miners (an industrial manganese mining town in Georgia, iconic for its harsh labor conditions and decaying post-Soviet infrastructure) or offering a fresh take on ancient myths, Roсko translates everything into a language where emotion is replaced by a precise and often ironic perspective. I particularly remember the metaphor "Kerosene under the skin"-a very poignant and honest formulation of resource, sacrifice, and the struggle for survival.

The studio itself is an intellectual space where the historical layers of Tbilisi meet rational critique. Iremashvili exposes the contradictions of the world, forcing the viewer to observe themselves from an external vantage point. For me, this visit was an encounter with a person who does not seek to please or manipulate through emotion, but rather offers a systemic view of how humans exist under historical and social pressure. Iremashvili’s work is an intellectually honest product that transcends local frameworks and addresses global questions.