Wednesday, September 2, 2026

როკო ირემაშვილის უსათაურო ქანდაკების მატერიალური ტრანსგრესია / Material Transgression in Rocko Iremashvili’s Untitled Sculpture

 


როკო ირემაშვილის ორმეტრიანი ქანდაკება ადამიანის ფიზიკურ მასშტაბს ოდნავ აღემატება. მისი ვერტიკალური, ცილინდრული ფორმა თავდაპირველად აღიქმება, როგორც მძიმე, დახურული და უძრავი: ტოტემური სვეტი, სამრეწველო კონსტრუქციის ფრაგმენტი ან ინფრასტრუქტურული ელემენტი. ამ პირველად, ხისტ აღქმას სწორედ ადამიანის ხელები არღვევს. ხელები ცილინდრის შიგნიდან იჭრებიან გარეთ და მკაცრ გეომეტრიას ცოცხალ, სხეულებრივ ფორმად გარდაქმნიან.

ნამუშევრის მთავარი კონცეპტუალური დაძაბულობა მასალათა დაპირისპირებიდან წარმოიქმნება. უხეში რკინის მილი თავისი სიმტკიცითა და სიცივით ქმნის დახურული სისტემის, მექანიზებული საზოგადოების განცდას, სადაც ადამიანი მხოლოდ ფუნქციად ქცეული ერთეულია. სქელი მეტალის კედელი მიჯნავს შიგნითა და გარეთა სივრცეებს, პირადსა და საჯაროს, ინდივიდსა და სტრუქტურას. ამ ფონზე, ხელოვნური მარმარილოს ხელების გამოჩენა განსაკუთრულ მნიშვნელობას იძენს: თეთრი, ფაიფურისებრი ზედაპირი მკვეთრად უპირისპირდება რკინის მუქ ფაქტურას. ეს არ არის მხოლოდ ფერისა და ტექსტურის კონტრასტი; ესაა საპირისპირო ბუნების შეჯახება, სადაც ინდუსტრიულ-კონსტრუქციულ საწყისს ანთროპომორფული და ორგანული ეპაექრება.

ქანდაკების მთავარი დრამატული კულმინაცია ხელების გამოღწევის პროცესია. რკინის გახლეჩილი და გარეთ გადმოღუნული კიდეები მიგვანიშნებს, რომ ეს ხელები შიგნიდან, დიდი წინააღმდეგობის გადალახვის შედეგად იბადება და თავის საზღვრებს ძალით აფართოებს. აქ მასალა აღარ არის მხოლოდ ქანდაკების ტექნიკური შემადგენელი ნაწილი, ის თავად ხდება ამბის მთავარი მატარებელი. ხელების პოზაც ამ ინტერპრეტაციას ამძაფრებს: ისინი სივრცეშია გაწვდილი, ოდნავ ქვემოთ დახრილი და მოძრაობაში გაყინული. ეს ჟესტი რამდენიმე ურთიერთდაკავშირებულ მდგომარეობას აერთიანებს: მასში ერთდროულად იკითხება გათავისუფლების მცდელობა, წონასწორობის აღდგენა, სივრცის მოსინჯვა და საკუთარი სხეულის ხელახლა აღმოჩენა. ეს მრავალშრიანობა ხდის გაყინულ მოძრაობას ასე ადამიანურად დამაჯერებელსა და ექსპრესიულს.

როკო ირემაშვილის ნამუშევარში ვერ ვხედავთ სახეს, ტორსს ან ადამიანის სრულ ფიგურას. ადამიანი მხოლოდ ორი ხელის სახით ჩნდება. თუმცა, სწორედ ეს ფრაგმენტულობა აძლიერებს მის არსებობას და მნახველს აიძულებს, წარმოსახვით აღადგინოს დაფარული სხეული. აქ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ზღვრის იდეა . რკინის მილი ერთდროულად არის საგანიც და საზღვარიც, ხოლო ხელები - ძალა, რომელიც ამ საზღვარს გადაკვეთს. ამ გაგებით, ტრანსგრესია ნამუშევრის ფორმალური პრინციპია. ის, რაც შიგნით უნდა დარჩეს, გარეთ გამოდის; ის, რაც დახურული უნდა იყოს, იხსნება. ტრანსგრესია აქ არ ნიშნავს მხოლოდ ფიზიკური ბარიერის გარღვევას - ესაა დაწესებული საზღვრის გადალახვა.

ინდუსტრიული ცილინდრი ამავე დროს თანამედროვე ურბანული და ტექნოლოგიური გარემოს მეტაფორაა. მილი, როგორც ინფრასტრუქტურის ჩვეულებრივი ელემენტი, შექმნილია იმისთვის, რომ რაღაც გაატაროს ან შეინახოს. მას საკუთარი ინდივიდუალობა არ აქვს. ირემაშვილი ამ უპიროვნო საგანს ადამიანის სხეულის მატარებლად, ხოლო თავად ქანდაკებას - ეგზისტენციალური მდგომარეობის გამომხატველ სახედ წარმოაჩენს. ჩაკეტილი მეტალის სხეული აღნიშნავს ნებისმიერ ჩარჩოს, რომელშიც ადამიანი შეიძლება მოექცეს: ინსტიტუციურს, სოციალურს, ფსიქოლოგიურსა თუ პირადს. ხელების გამოჩენა კი ამ მდგომარეობიდან გამოსვლის უნივერსალურ ჟესტად - დეჰუმანიზებული გარემოს კრიტიკად და შინაგანი თავისუფლების სურვილად იქცევა.

საინტერესოა, რომ გათავისუფლება არ არის წარმოდგენილი, როგორც დასრულებული აქტი. ხელები მხოლოდ ნაწილობრივ არის გამოღწეული, ხოლო სხეულის დანარჩენი ნაწილი კვლავ მეტალის შიგნით რჩება. სწორედ ეს დაუმთავრებლობა ქმნის ნამუშევრის ემოციურ ძალას. ჩვენ ვხედავთ არა საბოლოო შედეგს, არამედ თავისუფლებისკენ ლტოლვას, როგორც პროცესს.

როკო ირემაშვილი ერთმანეთს აპირისპირებს ინდუსტრიულ მასალასა და სხეულებრივ ფორმას, დახურულ გეომეტრიასა და თავისუფალ ჟესტს, უძრავ კონსტრუქციასა და მოძრაობის განცდას. რკინის მძიმე მასა ხელოვნური მარმარილოს ხელებთან შეხვედრისას კარგავს ფუნქციურ სტატუსს. ამ პროცესში ქანდაკების მთავარი დრამა არა უბრალოდ რკინის გახლეჩაში, არამედ უპიროვნო მატერიის შიგნიდან გარდაქმნაში მდგომარეობს. სწორედ ამიტომ, ეს ქანდაკება არის წინააღმდეგობისა და საკუთარი საზღვრების ხელახლა განსაზღვრის სახე - მდგომარეობა, სადაც ადამიანი ჯერ კიდევ ტყვეობაშია, მაგრამ უკვე ამსხვრევს იმ ფორმას, რომელმაც მისი არსებობა უნდა შეზღუდოს.


Rocko Iremashvili’s two-metre-high sculpture slightly exceeds the scale of  the human body, giving it a distinctly monumental presence. Its vertical, cylindrical form establishes a direct physical relationship with the viewer. At first encounter, the sculpture appears as a heavy, enclosed, and immobile body: a totemic pillar, a fragment of an industrial structure, or an element of urban infrastructure. This initial sense of rigidity is disrupted by the human hands that emerge from within the cylinder, transforming its strict geometry into a living, bodily form.

The work’s central conceptual tension arises from the confrontation between its materials. The black, rough-surfaced iron pipe, with its structural strength and industrial coldness, evokes the image of a closed system - a mechanized environment in which the human being is reduced to a functional unit. The thick metal wall separates interior from exterior, the private from the public, and the individual from the larger structure. Against this backdrop, the emergence of the artificial-marble hands acquires particular significance. Their white, porcelain-like surface stands in stark contrast to the dark, coarse texture of the iron. This is more than a contrast of colour and texture; it is a collision between fundamentally different material conditions, in which the industrial and structural confront the anthropomorphic and organic.

The sculpture’s dramatic climax lies in the very process by which the hands break through the metal. The split and outward-bent edges of the iron suggest that the hands have emerged from within by overcoming considerable resistance, forcibly expanding the boundaries of the enclosing structure. At this point, the material ceases to function merely as a technical component of the sculpture and becomes the primary vehicle of its narrative. The position of the hands reinforces this interpretation: extended into space, slightly inclined downward, and arrested in movement, they embody several interrelated states at once - an attempt at liberation, the recovery of balance, an exploration of space, and a rediscovery of the body itself. It is this combination of suspended movement and psychological ambiguity that gives the gesture its distinctly human force and expressive intensity.

In Iremashvili’s work, there is no face, torso, or complete human figure; the human presence is reduced to two hands. Yet this very fragmentation intensifies the figure’s presence, compelling the viewer to reconstruct imaginatively the body that remains concealed within the cylinder. The notion of the boundary is therefore fundamental to the work. The iron pipe functions simultaneously as an object and a threshold, while the hands embody the force that crosses it. In this sense, transgression becomes the sculpture’s formal principle: what is meant to remain inside emerges into the outside; what is designed to remain closed is forced open. Transgression here signifies not simply the breaking of a physical barrier, but the crossing of an established boundary and the challenge to the limits it imposes.

The industrial cylinder also functions as a metaphor for the modern urban and technological environment. As a conventional element of infrastructure, a pipe is designed to contain, channel, or transport something; it has no individuality of its own. Iremashvili transforms this impersonal object into a container for the human body, turning the sculpture into an expressive image of an existential condition. The enclosed metal structure can be understood as a metaphor for any framework within which an individual may become confined - whether institutional, social, psychological, or personal. The emergence of the hands thus becomes a universal gesture of resistance to such confinement: a critique of a dehumanized environment and an expression of the desire for inner freedom.

Significantly, however, liberation is not represented as a completed act. The hands have only partially broken through the metal, while the rest of the body remains concealed within it. It is precisely this incompleteness that generates the work’s emotional intensity. The viewer is not presented with a definitive moment of escape, but with freedom as an unfolding process - something that has begun, but has not yet been achieved.

Iremashvili sets industrial material against bodily form, enclosed geometry against an expansive gesture, and structural immobility against the latent sense of movement. Through its encounter with the artificial-marble hands, the heavy mass of iron loses its purely functional identity and becomes charged with human meaning. The sculpture’s central drama therefore lies not simply in the rupture of the metal, but in the transformation of impersonal matter from within. The work ultimately becomes an image of resistance and the redefinition of one’s own boundaries - a state in which the human remains partially confined, yet has already begun to break apart the structure that seeks to contain it.

 

Tuesday, September 1, 2026

გზა MoMA-მდე და ვენეციის ბიენალემდე: ავთო ვარაზის უცნობი აღიარების ისტორია The Road to MoMA and the Venice Biennale: The Untold Story of Avto Varazi’s Recognition

გზა MoMA-მდე და ვენეციის ბიენალემდე: ავთო ვარაზის უცნობი აღიარების ისტორია

ავთო ვარაზი (1926-1977)

ავთო ვარაზი ქართველი ნონკონფორმისტი მხატვარია, რომლის მხატვრული პრაქტიკა კოლაჟის, ასამბლაჟის, ფერწერისა და გრაფიკის სინთეზზეა დაფუძნებული. 1943-1948 წლებში სწავლობდა საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის არქიტექტურის ფაკულტეტზე. 1948-1951 წლებში სწავლა განაგრძო საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტის ასპირანტურაში.

საერთაშორისო აღიარება და გამოფენები


1965 წლიდან ავთო ვარაზის ნამუშევრები ეტაპობრივად, არალეგალურად ტოვებდა საქართველოს (იმჟამად საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში მყოფ რესპუბლიკას), რასაც მისი შემოქმედების საერთაშორისო ასპარეზზე გამოჩენა მოჰყვა.

1967: ნიუ-იორკის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმმა (MoMA) შეიძინა მხატვრის ნამუშევარი Bleeding Buffalo (დაჭრილი ხარი, 1962).

1967: მან მონაწილეობა მიიღო გამოფენაში A Survey of Russian Painting: Fifteenth Century to the Present, რომელიც ნიუ-იორკში, The Gallery of Modern Art, Huntington Hartford Collection-ში გაიმართა.

1974 (26 სექტემბერი - 20 ოქტომბერი): ვარაზი მონაწილეობდა ნიუ-იორკის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმის (MoMA) გამოფენაში Contemporary Soviet Art: A Selection from the Museum’s Collection, სადაც წარმოდგენილი იყო მისი ნამუშევარი Bleeding Buffalo (დაჭრილი ხარი, 1962). გამოფენაში ასევე მონაწილეობდნენ ერნსტ ნეიზვესტნი, ვლადიმირ ნემუხინი, დიმიტრი პლავინსკი, ანატოლი ზვერევი, ვასილი სიტნიკოვი და უილიამ ბრუი.

1975: მისი ნამუშევრები წარმოდგენილი იყო გამოფენაზე Russischer Februar 75 in Wien, ალექსანდრ გლეზერის კოლექციის ფარგლებში, ვენის Künstlerhaus-ში, ავსტრია.

1975-1976: ვარაზი მონაწილეობდა გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის სახელოვნებო გაერთიანებების საგამოფენო პროექტებში (Kunstverein), რომლებიც გაიმართა ბრაუნშვაიგში, ფრაიბურგში, კონსტანცში და ზაულგაუში, Städtische Galerie Die Fähre-ში. ევროპული საგამოფენო ტურის კურატორი იყო ალექსანდრ გლეზერი.

1976: მისი ნამუშევრები წარმოდგენილი იყო დევნილობაში მყოფი რუსული ხელოვნების მუზეუმში (Musée Russe en Exil), მონჟერონში, საფრანგეთი. იმავე წელს ვარაზის შემოქმედება დაფიქსირებული იყო პარიზში გამართულ არაოფიციალური ხელოვნების დიდ ფორუმზე (Paris Congrès 1976).

1977: საერთაშორისო აღიარების კულმინაცია

1977 წელს, მხატვრის გარდაცვალების წელს, ავთო ვარაზის ხელოვნება მოხვდა ევროპასა და აშშ-ში გამართულ არაოფიციალური საბჭოთა ხელოვნების ყველა საკვანძო გამოფენაზე.

1977: ლონდონში ჩატარდა გამოფენა Unofficial Art from the Soviet Union, ხოლო ამერიკულ საგამოფენო დოკუმენტაციაში დაფიქსირდა მისი კოლაჟი Untitled (უსათაურო, 55 × 44 სმ).

1977 (15 ნოემბერი - 15 დეკემბერი): ავთო ვარაზი მონაწილეობდა ვენეციის ბიენალეზე - Biennale del Dissenso (დისიდენტთა ბიენალე), იტალიაში. ვენეციის ბიენალეს ფარგლებში მოწყობილ ისტორიულ გამოფენაზე - La nuova arte sovietica: una prospettiva non ufficiale (ახალი საბჭოთა ხელოვნება: არაოფიციალური პერსპექტივა; კურატორები: ენრიკო კრისპოლტი და გაბრიელა მონკადა) - ვარაზის ნამუშევრები წარმოდგენილი იყო დიაპოზიტივების სახით (Carousel G). გამოფენაში ასევე მონაწილეობდნენ ილია კაბაკოვი, ერიკ ბულატოვი, ვიქტორ პივოვაროვი, იგორ ზახაროვ-როსი და ოლეგ ვასილიევი.

ბიენალეს ოფიციალურ კატალოგში ვარაზი შეყვანილი იყო სექციაში Ironia e altro, intorno al quotidiano (ირონია და სხვა, ყოველდღიურობის ირგვლივ).

ბიენალეს კატალოგში ასევე დოკუმენტირებული იყო ვარაზის ნამუშევარი Il toro (The Bull / Bull’s Head, 1973; კოლაჟი, 68 × 47 სმ), რომელიც მონჟერონში, ა. გლეზერის კოლექციაში ინახებოდა.

ავთო ვარაზის ნამუშევრები დღემდე ჩნდება მნიშვნელოვან საერთაშორისო აუქციონებზე. 2007 წელს მხატვრის ნამუშევარი ხარის თავი (1973) გაიყიდა ლონდონის MacDougall’s-ის აუქციონზე, რომელიც აღმოსავლეთევროპულ და საბჭოთა პერიოდის ნონკონფორმისტულ ხელოვნებაზე სპეციალიზებული საერთაშორისო აუქციონის სახლია.

მსოფლიოში გაბნეული, საერთაშორისო აუქციონებიდან შეძენილი და კერძო კოლექციებიდან თავმოყრილი ნამუშევრების შედეგად, 2026 წლის მონაცემებით, ფონდი ათინათი ავთო ვარაზის ნამუშევრების ყველაზე დიდ და მნიშვნელოვან კოლექციას ფლობს.

გამოფენები და მნიშვნელოვანი მოვლენები

1962: მხატვარ ლევ ბაიახჩევთან ერთად ალეკო გეგეჭკორის ბინაში დაგეგმილი ვარაზის პირველი პერსონალური გამოფენა გახსნის წინა დღეს ოფიციალურად აიკრძალა, როგორც საბჭოთა სინამდვილისთვის შეუფერებელი.

1971: მხატვარ ელენე ახვლედიანის რჩევით, მის ბინა-სახელოსნოში იგეგმებოდა ავთო ვარაზის პერსონალური გამოფენა. ნამუშევრებიც შეიკრიბა, თუმცა გამოფენა თავად მხატვრის გადაწყვეტილებით არ გაიმართა.

1977 (მაისი): მხატვრის გარდაცვალებიდან ორი თვის შემდეგ, მისი პირველი პერსონალური გამოფენა მოეწყო ათონელის ქუჩაზე მდებარე საზღვარგარეთის ქვეყნებთან მეგობრობისა და კულტურული ურთიერთობის საქართველოს საზოგადოების საგამოფენო დარბაზში.

1997: მხატვრის დაბადების დღისადმი მიძღვნილი პერსონალური გამოფენა გაიმართა საქართველოს რუსთაველის საზოგადოების საგამოფენო დარბაზში, თბილისში, რუსთაველის გამზირის 27-ში.

2011: ქარჩხაძის გამომცემლობის ორგანიზებით TBC გალერეაში გაიმართა ავთო ვარაზის რეტროსპექტული გამოფენა. ამავე პროექტის ფარგლებში გამომცემლობამ გამოსცა მონოგრაფიული ალბომი ავთო ვარაზი.

2013: თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემიის ორგანიზებით, ავთო ვარაზის რეტროსპექტული გამოფენა გაიმართა თბილისის ზურაბ წერეთლის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმში. ამავე პროექტის ფარგლებში  გამოიცა მხატვრის მეუღლის, მანანა ხვთისიაშვილის საავტორო წიგნი ავთო ვარაზი.

2021: საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ორგანიზებით, სიღნაღის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში გაიმართა გამოფენა თავისუფლებით შთაგონებული ხელოვნება. გამოფენაზე, ავთო ვარაზის ნამუშევრებთან ერთად, წარმოდგენილი იყო ოთარ ჩხარტიშვილის, თემო ჯაფარიძის, ამირ კაკაბაძის, ავთო მესხის, ვატია დავითაშვილისა და კარლო გრიგოლიას ნამუშევრები.

2022: ავთო ვარაზის ნამუშევრები წარმოდგენილი იყო ზიმერლის ხელოვნების მუზეუმის (Zimmerli Art Museum) გამოფენაზე - Locating Georgia: Selections from the Norton and Nancy Dodge Collection of Nonconformist Art from the Soviet Union (ნიუ-ბრანსუიკი, აშშ).

2027: დიმიტრი შევარდნაძის სახელობის საქართველოს ეროვნულ გალერეაში გაიმართება გამოფენა ავთო ვარაზი და ქართული ნონკონფორმიზმი. 50 წელი მხატვრის გარდაცვალებიდან.

The Road to MoMA and the Venice Biennale: The Untold Story of Avto Varazi’s Recognition

Avto Varazi (1926-1977)

Avto Varazi was a Georgian nonconformist artist whose artistic practice was based on a synthesis of collage, assemblage, painting, and graphic art. From 1943 to 1948, he studied at the Faculty of Architecture of the Georgian Polytechnic Institute. From 1948 to 1951, he continued his studies as a postgraduate student at the Institute of Art History of the Georgian Academy of Sciences.

International Recognition and Exhibitions

From 1965 onward, Avto Varazi’s works gradually and illegally left Georgia (then a republic within the Soviet Union), leading to the emergence of his work on the international art scene.

1967: The Museum of Modern Art (MoMA) in New York acquired the artist’s Bleeding Buffalo (Wounded Bull, 1962).

1967: He participated in the exhibition A Survey of Russian Painting: Fifteenth Century to the Present, held at The Gallery of Modern Art, Huntington Hartford Collection in New York.

1974 (September 26 - October 20): Varazi participated in the Museum of Modern Art (MoMA) exhibition Contemporary Soviet Art: A Selection from the Museum’s Collection, where his work Bleeding Buffalo (Wounded Bull, 1962) was presented. The exhibition also included works by Ernst Neizvestny, Vladimir Nemukhin, Dmitri Plavinsky, Anatoly Zverev, Vasily Sitnikov, and William Brui.

1975: His works were presented in the exhibition Russischer Februar 75 in Wien, as part of Alexander Glezer’s collection, at the Künstlerhaus in Vienna, Austria.

1975-1976: Varazi participated in exhibition projects organized by art associations (Kunstverein) in the Federal Republic of Germany, held in Braunschweig, Freiburg, Konstanz, and at Städtische Galerie Die Fähre in Saulgau. The curator of the European exhibition tour was Alexander Glezer.

1976: His works were presented at the Musée Russe en Exil, a museum of Russian art in exile, in Montgeron, France. The same year, Varazi’s work was documented at the major forum of unofficial art held in Paris, Paris Congrès 1976.

1977: The Culmination of International Recognition

In 1977, the year of the artist’s death, Avto Varazi’s work was included in all major exhibitions of unofficial Soviet art held in Europe and the United States.

1977: The exhibition Unofficial Art from the Soviet Union was held in London, while his collage Untitled (55 × 44 cm) was documented in American exhibition records.

1977 (November 15 - December 15): Avto Varazi participated in the Venice Biennale - Biennale del Dissenso (Biennale of Dissent), Italy. Within the framework of the Venice Biennale, at the historic exhibition La nuova arte sovietica: una prospettiva non ufficiale (New Soviet Art: An Unofficial Perspective; curators: Enrico Crispolti and Gabriella Moncada), Varazi’s works were presented as slides (Carousel G). The exhibition also included works by Ilya Kabakov, Erik Bulatov, Viktor Pivovarov, Igor Zakharov-Ross, and Oleg Vassiliev.

In the official Biennale catalogue, Varazi was included in the section Ironia e altro, intorno al quotidiano (Irony and Other Things, Around Everyday Life).

The Biennale catalogue also documented Varazi’s work Il toro (The Bull / Bull’s Head, 1973; collage, 68 × 47 cm), which was held in A. Glezer’s collection in Montgeron.

Avto Varazi’s works continue to appear at major international auctions. In 2007, the artist’s work Bull’s Head (1973) was sold at the MacDougall’s auction in London, an international auction house specializing in Eastern European and Soviet-era nonconformist art.

As a result of bringing together works scattered around the world, acquired through international auctions and gathered from private collections, as of 2026, the Atinati Foundation holds the largest and most significant collection of works by Avto Varazi.

Exhibitions and Key Events

1962: Varazi’s first solo exhibition, planned together with the artist Lev Bayakhchev at Aleko Gegechkori’s apartment, was officially prohibited on the eve of its opening as unsuitable for Soviet reality.

1971: On the advice of the artist Elene Akhvlediani, a solo exhibition of Avto Varazi was planned at her apartment-studio. The works were assembled, but the exhibition did not take place at the artist’s own decision.

1977 (May): Two months after the artist’s death, his first solo exhibition was organized at the exhibition hall of the Georgian Society for Friendship and Cultural Relations with Foreign Countries, located on Atoneli Street.

1997: A solo exhibition dedicated to the artist’s birthday was held at the exhibition hall of the Rustaveli Society of Georgia, at 27 Rustaveli Avenue, Tbilisi.

2011: Organized by Karchkhadze Publishing, a retrospective exhibition of Avto Varazi was held at TBC Gallery in Tbilisi. As part of this project, the publishing house also published a monograph art book titled Avto Varazi.

2013: Organized by Tbilisi State Academy of Arts, a retrospective exhibition of Avto Varazi was held at the Zurab Tsereteli Museum of Modern Art in Tbilisi. As part of this project, a book titled Avto Varazi, authored by the artist’s wife, Manana Khvtisiashvili, was published.

2021: An exhibition titled Art Inspired by Freedom was held at the Sighnaghi Historical-Ethnographic Museum, organized by the Georgian National Museum. Alongside Avto Varazi’s works, the exhibition presented works by Otar Chkhartishvili, Temo Japaridze, Amir Kakabadze, Avto Meskhi, Vatia Davitashvili, and Carlo Grigolia.

2022: Avto Varazi’s work was featured in the exhibition Locating Georgia: Selections from the Norton and Nancy Dodge Collection of Nonconformist Art from the Soviet Union at the Zimmerli Art Museum (New Brunswick, USA).

2027: The exhibition Avto Varazi and Georgian Nonconformism: 50 Years Since the Artist’s Death will be held at the Dimitri Shevardnadze Georgian National Gallery.


Sunday, August 16, 2026

მარადისობის კადრი - ავთო ვარაზი ფიროსმანის სამყაროში

 ნაწილი 6  

1968-1969 წლებში ავთო ვარაზის ბიოგრაფიაში თვისებრივად ახალი ეტაპი დაიწყო. იგი რეჟისორმა გიორგი შენგელაიამ  ფიროსმანის  ჯერ მთავარ მხატვრად მიიწვია, ხოლო შემდგომ უშუალოდ ფიროსმანის როლის განსახიერებაც შესთავაზა. აცნობიერებდა რა ამ ამოცანის კომპლექსურობასა და მასშტაბურობას, ვარაზი მაინც დათანხმდა წინადადებას - მისი ღრმა რწმენით, პროფესიონალი მსახიობი ფიროსმანს როგორც მისთვის მორიგ როლს  ითამაშებდა, რაც, მხატვრული სიმართლის თვალსაზრისით, სრულიად დაუშვებელი იყო. ვარაზი მყისიერად ჩაწვდა რეჟისორის ფუნდამენტურ კონცეფციას: გადაეღოთ ადამიანის ყოფა კონკრეტული ეპოქალური ნიშნების გარეშე, ანუ მარადისობის გადასახედიდან. გიორგი შენგელაიას მოგონებების თანახმად, ავთო ვარაზი ეკრანზე არ თამაშობდა ნიკალას - იგი ცხოვრობდა მის სამყაროში. მისი შინაგანი არტისტული არქეტიპი, პლასტიკა, ამეტყველებული სიჩუმე და განსაკუთრებული მზერა  ბუნებრივად შეერწყა ფიროსმანის სახეს.

ალბათ გახსოვთ ავთო ვარაზი  გიორგი შენგელაიას ცნობილ ფილმში ფიროსმანის როლი რომ ითამაშა?  და ამ სახისა თუ, უფრო, თავად ფიროსმანის წყალობით სიცოცხლეშივე ლეგენდად იქცა... ფართო საზოგადოების ცნობიერებაში ავთო ვარაზის იერსახე ორგანულად შეერწყა ეკრანულ პერსონაჟს. მაყურებელმა იგი ნიკო ფიროსმანთან გააიგივა, რამაც მხატვარს მალევე მოუტანა საყოველთაო სიყვარული და ფილმის გამოსვლის შემდეგ ეს ორი სახე მაყურებლისთვის თითქმის განუყოფელ ონტოლოგიურ ცნებებად აქცია.

ამ აღიარებამდე კი ვარაზის  როგორც უნიკალური აზროვნების მხატვრის არსებობა მხოლოდ ვიწრო პროფესიული და ინტელექტუალური წრისთვის იყო ცნობილი. იმ ეპოქაში, როდესაც ოფიციალური საბჭოთა ხელოვნება სოციალისტური რეალიზმის მკაცრად განსაზღვრულ დოგმებს ეფუძნებოდა, ავთო ვარაზის ხელოვნება უცხო ფენომენი იყო. მისი სიღრმისეული და გაბედული ექსპერიმენტები ოფიციალურ საგამოფენო სივრცეებსა და ფართო აუდიტორიამდე ვერ აღწევდა - მისი ხელოვნება სახელოსნოს კედლებში, თანამოაზრეთა კამერულ წრეში ცოცხლობდა. სწორედ ამიტომ გიორგი შენგელაიას კინოსურათმა გადამწყვეტი როლი შეასრულა: ეკრანმა ეს აკადემიურ ჩარჩოებს მიღმა მყოფი გენიოსი აქცია სახალხო, საყოველთაო ფავორიტად.

ამ შემოქმედებით პროცესს კი თითქოს გარკვეული მისტიკური, ირაციონალურობაც ახლდა: იქმნებოდა შთაბეჭდილება, რომ ვარაზი ეკრანზე კი არ თამაშობდა, არამედ თვითონ ნიკალა შეეხმიანა მას მარადისობიდან და მიღმიერი სამყაროდან ფარულად უწევდა მედიუმურ თანაავტორობას. თითქოს ფიროსმანის სული თავად ამშვიდებდა კადრს, ხელს უწყობდა მხატვარს მისივე სულიერი სამყაროს რეკონსტრუქციაში.


                         გიორგი შენგელაია და ავთო ვარაზი. 1968 წ. მანანა ხვთისიაშვილის პირადი არქივიდან

სწორედ ამ იდუმალი, თითქმის ტრანსცენდენტური კავშირის დამსახურებაა, რომ ფილმისთვის შექმნილი ვარაზის დეკორაციული ჩანაფიქრები, კადრირების ესკიზები და სცენოგრაფიული ჩანაწერები უბრალო სამუშაო მასალად არ დარჩენილა - დამოუკიდებელ ნიმუშებად დამკვიდრდა.



ავთო ვარაზის ესკიზები ფილმისთვის ფიროსმანი - შ. ამირანაშვილის სახელობის ხელოვნების მუზეუმისა და გიორგი შენგელაიას კოლექციებიდან

ავთო ვარაზის სამუშაო ჩანაწერები და კონცეპტუალური ხედვა

მხატვრის ავტოგრაფიული ჩანაწერები უშუალოდ წარმოაჩენს მუშაობის პროცესსა და ფილმის სტრუქტურის ავტორისეულ გააზრებას:

გადაღებული სცენები ინახოს დიაფილმით:

გადარჩეულ იქნას ყველაფერი, რაც აუცილებლად შევა ფილმში;

აგრეთვე ყველაფერი, რაც გადაღებულია;

ვიფიქრო, შინაარსის თვალსაზრისით;

თითოეული კადრის კომპოზიცია (როგორ შეიძლება უკეთესად გაიხსნას სცენის შინაარსი - მაქსიმალურად „ძუნწად“, მაგრამ დამაჯერებლად);

საგულდაგულოდ გავაკეთო გადაუღებელი ადგილების კადრირება (ნახატის თვალსაზრისით), რომ მთლიანობაში შეიქმნას არა საერთო, არამედ შეძლებისდაგვარად მაქსიმალურად ზუსტი წარმოდგენა ფილმზე;

არ მოვცილდე „ფრონტალური“ სცენის პრინციპს:

ა) ვერიდო „წაფენის“ ხერხს;

ბ) დავიცვა ნიკო ფიროსმანის კომპოზიციური აგებულება. ამისთვის საგულდაგულოდ მოვახდინო ნიკო ფიროსმანის როგორც მრავალფიგურიანი, ასევე ერთფიგურიანი კომპოზიციების გაანალიზება (ცალკე კონკრეტული პორტრეტები და ცალკე არაკონკრეტული: მეეზოვე, ტურფები, მზარეულები და ა.შ.);

არ ჩავერიო რეჟისორის ჩანაფიქრში, მაგრამ მოვძებნო გამომსახველი ხერხები მისი ჩანაფიქრის ვიზუალური წარმოდგენისათვის;

მოვახდინო ნიკო ფიროსმანის კომპოზიციების კალკირება;

დოკუმენტურად გავიაზრო ნიკო ფიროსმანის ქალაქის დამახასიათებელი მონაკვეთი (ნიკო ფიროსმანის გააზრება შეუძლებელია ქალაქის გარეშე: შერწყმა, სოფელი, ჭვრეტა);

ვის რა უნდა მოეთხოვოს - ოპერატორს, ასისტენტებს, რეკვიზიტსა და ა.შ.

[კონცეპტუალური იდეა]: რა იქნება, რომ გადაღებულ იქნას მხატვრული ფილმი მხატვრის შესახებ, ოღონდ მის გარეშე? გადამღები კამერა თითქოსდა მოთავსებული იქნება მის თვალებში. საუბრისას, მაგალითად, იგი ხედავს მოსაუბრეს და ზოგჯერ - საკუთარ ხელებს.

 

ფიროსმანი - ქართული მხატვრული ფილმი

Wednesday, July 8, 2026

ავთო ვარაზის მუზეოლოგიური და საგამოფენო მოღვაწეობა: სივრცის რეჟისურა და სცენოგრაფია

ალექსანდრა გაბუნია. 2026

    
 ავთო ვარაზი - ურბნისი. მუყაო, გუაში. 60X80. 1961წ.

ავთო ვარაზის შემოქმედებით ცხოვრებაში  მისი საგამოფენო და მუზეოლოგიური  მოღვაწეობა  ერთ-ერთი ფუნდამენტური ნაწილია. წლების განმავლობაში მხატვარი ინტენსიურად ქმნიდა საექსპოზიციო გარემოსა და საგამოფენო დარბაზების დიზაინს. სწორედ ამ ნოვატორული საქმიანობით წარსდგა იგი პირველად პროფესიული საზოგადოების წინაშე.

თვითმხილველთა რეცეფციაზე, შემორჩენილ ესკიზებსა და საარქივო ფოტოებზე დაყრდნობით თამამად შეიძლება ითქვას, რომ ვარაზმა თვისებრივად ახალ საფეხურზე აიყვანა საექსპოზიციო ხელოვნება საქართველოში. მანამდე არსებული მშრალი, ქრონოლოგიურ-მეცნიერული და კატალოგური პრინციპით ექსპონატთა განლაგების ნაცვლად, მან სამუზეუმო სივრცე ცოცხალ, სცენოგრაფიულად გააზრებულ გარემოდ გარდასახა, სადაც დრამატურგიულ მაორგანიზებელ ელემენტებად ქრომატული პალიტრა, მართული სინათლე, გრაფიკული რიტმი და აკუსტიკური განზომილებაც კი

ავთო ვარაზი. ფოტო, 1958–1961 წლები. ფოტო მანანა ხვთისიაშვილის პირადი არქივიდან

აკადემიური პლატფორმა და შემოქმედებითი ფორმირება

ავთო ვარაზის  როგორც სივრცის უბადლო რეჟისორის წარმატება მნიშვნელოვანწილად განაპირობა მისმა ინტერდისციპლინურმა აკადემიურმა განათლებამ. 1943–1948 წლებში იგი თბილისის პოლიტექნიკური ინსტიტუტის არქიტექტურის ფაკულტეტზე სწავლობდა. აქ მიღებულმა ცოდნამ საფუძველი ჩაუყარა მის მიერ სივრცის ზუსტ გეომეტრიულსა და სტრუქტურულ აღქმას.

არქიტექტურული ფაკულტეტის დასრულებისთანავე, 1948 წლიდან, იგი ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტის ასპირანტურაში აგრძელებს სწავლას, სადაც ქართული ხელოვნებათმცოდნეობის სკოლის ფუძემდებლის - გიორგი ჩუბინაშვილის ხელმძღვანელობით იღრმავებს ცოდნას. იმავდროულად, იგი დეტალურად ეცნობა მოსკოვისა და ლენინგრადის წამყვან მუზეუმებს, რაც კიდევ უფრო აფართოებს მისი თეორიული და მუზეოლოგიური ხედვის ჰოროზონტს.

ავთო ვარაზი (წინა პლანზე), სიმონ კინწურაშვილი, მერი კარბელაშვილი, ვახტანგ ბერიძე, ნოდარ ჯანბერიძე. 1965 წლის 1 აპრილი. ქართული ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტი. ფოტო სიმონ კინწურაშვილის პირადი არქივიდან

სამხატვრო ცოდნის გაღრმავება და გავლენები

ასპირანტურაში სწავლის პარალელურად  ვარაზი აქტიურად ესწრებოდა აკადემიურ სესიებს თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემიაში, სადაც ახალგაზრდა ხელოვანმა სერგო ქობულაძის ყურადღება მიიპყრო. სწორედ ამ წლებში გაიზარდა მისი ინტერესი ფერწერის ტექნოლოგიისა და მატერიალური სპეციფიკისადმი, ხოლო მისი ადრეული შემოქმედება უშუალოდ ძველი ოსტატების კლასიკური მემკვიდრეობით იყო შთაგონებული.

მისი  როგორც ფერმწერის  ინდივიდუალური სტილის  ჩამოყალიბებაში უდიდესი როლი ითამაშა ალექსანდრე ბაჟბეუქ-მელიქოვთან პროფესიულმა და მეგობრულმა ურთიერთობამ. ამავე პერიოდში ვარაზი მჭიდროდ უკავშირდება ლადო გუდიაშვილს და ხშირად სტუმრობს  მის სახელოსნოს. ხოლო პარალელურად ინტენსიურად  იკვლევს დავით კაკაბაძის მოდერნისტულსა და სტრუქტურულ ძიებებს.


     ავთო ვარაზი -  წითელსახურავიანი სახლი (ეტიუდი). მუყაო, ზეთი. 25X32. 1957წ.

გარღვევა მუზეოლოგიაში - სიმონ ჯანაშიას სახელობის მუზეუმის ექსპოზიცია (1958–1961 წწ.)

მხატვრის პირველი მასშტაბური მუზეოლოგიური აღიარება სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს მუზეუმს უკავშირდება, სადაც მან 1958-1961 წლებში როგორც ექსპოზიციონერმა შექმნა არქეოლოგიური და ფეოდალიზმის ეპოქის არტეფაქტთა  იმ დროისათვის სრულიად ახლებური და უჩვეულო ექსპოზიცია. განსაკუთრებით გარდამტეხი აღმოჩნდა 1961 წლის პროექტი, რომლის სივრცით კონცეფციასა და არქიტექტონიკაზე მხატვარი ოთხი თვის განმავლობაში თავდაუზოგავად მუშაობდა.

ვარაზმა შეიმუშავა არქეოლოგიური მასალის  ექსპონირების სრულიად ორიგინალური, თანამედროვე მეთოდოლოგია. მან თავად შექმნა საგამოფენო პლაკატები და საინფორმაციო გრაფიკა, რითაც საგამოფენო დარბაზებს ერთიანი ვიზუალური იდენტობა შესძინა. გამოფენის კონცეფცია იმდენად რადიკალური და თამამი იყო, რომ გამოჩენილი მკვლევარი ალექსანდრე (ლალი) ჯავახიშვილი მას ასე ახასიათებდა:

„სრულიად ახალი სახის შესანიშნავი გამოფენა, რომლის ყოველი სტენდი და ვიტრინა, ერთსა და იმავე დროს სავსებით დასრულებული მხატვრული ნაწარმოებიც არის და მთლიანობის განუყრელი ნაწილიც...“

ფერი და სინათლე  დრამატურგიის არსებითი ელემენტები

საგამოფენო კონცეფციის ძირითადი სიახლე ის იყო, რომ წამყვანი როლი ფერსა და სინათლეს დაეკისრა უნიკალური არტეფაქტები სხვადასხვა ფერადოვანი აქცენტისა და მიზანმიმართული  ლოკალური განათების მეშვეობით გამოიყო საერთო საგამოფენო სივრციდან.

ქრომატული ტონალობები ისე ოსტატურად შეირჩა, რომ ათასწლეულების წინანდელი არტეფაქტები სრულიად ახლებურ, ეფექტურ რაკურსში წარმოჩნდა. ამგვარმა მიდგომამ მაყურებელს გაუადვილა ექსპონატების არა მხოლოდ ვიზუალური, არამედ კოგნიტური და ისტორიული აღქმაც - ექსპონატი  აღარ იყო მკვდარი მასალა შუშის მიღმა. იგი თანადროული ეპოქის ცოცხალ კონტექსტს  ყვებოდა.  ამ მასშტაბურ მიღწევას გამოფენის გახსნის დღეს გაზეთი „თბილისიც“ შეეხმიანა:

„მუზეუმის არქეოლოგიურმა განყოფილებამ ახალი სახით წარმოადგინა თავისი მდიდარი საგანძური. ეს არის პირველი ცდა ჩვენში ასე ფართოდ იქნას გამოყენებული მხატვრობა სამუზეუმო არტეფაქტების პრეზენტაციაში. არქეოლოგიური ნივთების ჩვენების ეს მეთოდი პირველად იქნა გამოყენებული ჩვენს ქვეყანაში“.

1960 წლის საგამოფენო ესკიზების კონცეპტუალური ანალიზი

მხატვრის მიერ 1960 წელს შესრულებული ექვსი ორიგინალური ესკიზი უმნიშვნელოვანესი თეორიული მასალაა. იმის გასაგებად, თუ როგორ გეგმავდა ვარაზი საგამოფენო გარემოს კომპოზიციურსა და სტრუქტურულ ერთიანობას.მან ესკიზი სამ ლოგიკურ ჯგუფად დაყო:

ა) მონუმენტური გარემო და სიღრმის ილუზია

ვიტრინების ინტეგრაცია და არქიტექტურული ფორმა: ვარაზი უარს ამბობს სტანდარტულ, იატაკზე დასადგმელ მაღალ ყუთ-ვიტრინებზე, რომლებიც სივრცეს ამძიმებს. ნაცვლად ამისა, იგი იყენებს დაბალ, ჰორიზონტალურად გაშლილ კონსტრუქციებს, რომლებიც იატაკის დონიდან მინიმალურ სიმაღლეზე თავსდება. იგი იყენებს ღრმა, მდიდარ ხავსისფერ-ზურმუხტისფერ ტონს კედლისთვის, რომლის ფაქტურული, თითქოს ვიბრირებადი მონასმები ქმნის პირველყოფილი ბუნებრივი გარემოსა და არქაული მისტიკის ილუზიას. ვიტრინების შიდა სივრცე თბილი, ოქროსფერი განათებითაა მონიშნული. ეს მკვეთრი კონტრასტი კედლის ცივ მწვანესა და ვიტრინის შიდა ნათებას შორის დამთვალიერებლის ფსიქოლოგიურ აღქმაზეა გათვლილი: დაბლა, იატაკის დონეზე გამოფენილი ექსპონატები მნახველში იდუმალ, უშუალოდ მიწისქვეშა საგანძურისა თუ არქეოლოგიური გათხრებისას ახალაღმომჩენლის გრძნობას ბადებს.

        ავთო ვარაზი - ესკიზი არქეოლოგიური გამოფენის ექსპოზიციისთვის. 1960 წ. ს. ჯანაშიას სახ. საქართველოს მუზეუმი

კედლის ტრანსფორმაცია და საექსპოზიციო დინამიკა: მხატვარს პალეოლითური ხანის გამოქვაბულის კედლის მხატვრობის სტილიზაცია (ირმებისა და პრეისტორიული ხარების მონუმენტური სილუეტები) უშუალოდ საგამოფენო კედლის ფაქტურაზე გადააქვს. ვარაზი აბსოლუტურად ანგრევს კლასიკური მუზეუმის ორთოდოქსულ პრინციპს - კედელი აქ აღარაა ნეიტრალური პლატფორმა. ის თავად  ხდება ძალზე  ორგანული საინფორმაციო და მხატვრული მდგენელი, რომლის საშუალებით  მნახველი ხდება  თანაზიარი პირველყოფილი, ექსპრესიული ატმოსფეროსი.  საგამოფენო სივრცის არქიტექტურა ორგანიზებლია ორი სხვადასხვა ტიპის კონსტრუქციით: მარცხენა კედელზე ვხედავთ კლდეში გამოკვეთილ  თაროებისებრ კონსოლებს, ხოლო ძირითად კედელთან - მინიმალისტურ, წაგრძელებულ ჰორიზონტალურ მაგიდა-ვიტრინებს თხელ, მაღალ საყრდენებზე. ეს კონსტრუქციული სიმსუბუქე გონივრულად აბალანსებს კედლის ფერწერის მონუმენტურ მასას. ნამუშევარი ცხადს ხდის ვარაზის უნარს, მხატვრული ილუზიონიზმისა და მკაცრი გეომეტრიული დიზაინის სინთეზით შექმნას სრულიად ახალი ტიპის, დრამატურგიულად დაგეგმარებული სამუზეუმო სივრცე.

       
ავთო ვარაზი - ესკიზი არქეოლოგიური გამოფენის ექსპოზიციისთვის. 1960 წ. ს. ჯანაშიას სახ. საქართველოს მუზეუმი

ბ) რიტმი, სიმეტრია და ნივთის  როგორც პორტრეტის ესთეტიზაცია

გეომეტრიული კომპოზიცია და გრაფიკული ზონირება: ესკიზი ნაცრისფერ ფონზე მკაცრად ორგანიზებული, ორნამენტულ-გრაფიკული პანელია,  სადაც ვარაზი სივრცის ზონირების დახვეწილ მეთოდს მიმართავს. პანელის ზედა რეგისტრში გამოყოფილია მუქი ლურჯი/ნახშირისფერი ასიმეტრიული ლაქები: მარცხნივ მოცემულია არქაული, მონოქრომული ფრთოსანი არსების სტილიზებული გამოსახულება, ხოლო მის გვერდით -  წაგრძელებული, ვერტიკალური ხუთი არტეფაქტის რიტმული მწკრივი. კომპოზიციის შუა ნაწილში, უფრო ღია ნაცრისფერ ზოლზე ირიბად და  რიტმულად ჩამწკრივებულია მცირე ზომის კაჟის იარაღები. ხოლო ქვედა, მარჯვენა კუთხეში, თეთრ იზოლირებულ ფონზე, თაროზე განთავსებული ქვის ნივთებია აქცენტირებული. ესკიზის წინაპლანზე (ძირს) მონუმენტური, მუქი ლოდებია წარმოდგენილი. ეს კომპოზიცია ათვალსაჩინოებს,  თუ როგორ ახერხებს ვარაზი მცირე ზომის პირველყოფილ შრომის იარაღებსა და სხვა ნივთებს სწორი ფონური კონტრასტებითა და მკაცრი გეომეტრიული ტექტონიკური სტრუქტურით მონუმენტური სივრცითი წონა და მხატვრული ღირებულება შესძინოს.

         ავთო ვარაზი -  ესკიზი არქეოლოგიური გამოფენის ექსპოზიციისთვის. 1960 წ. ს. ჯანაშიას სახ. საქართველოს მუზეუმი

არტეფაქტის აბსოლუტური სილუეტი და იერარქიული ექსპონირება: ნამუშევარი წარმოადგენს ღია, თეთრ, აბსოლუტურად სუფთა ფონზე ორგანიზებულ ვიზუალურ ესეს, სადაც ვარაზი მიმართავს კლასიკური მუზეოლოგიის რადიკალურ მინიმალიზაციას. კომპოზიციის წინაპლანზე, ქვედა ჰორიზონტალურ ხაზზე, გამოფენილია ხუთი სხვადასხვა ფორმის, ფერისა და ორნამენტიკის მქონე მონუმენტური არქეოლოგიური ჭურჭელი (მათ შორის ანტიკური, სპირალური და გეომეტრიული მოხატულობის ნიმუშები). კედლის ზედა სივრცე დათმობილი აქვს მცირე ზომის, ძვირფას ექსპონატებს, რომლებიც ზონირებულია მათი ტიპოლოგიის მიხედვით: მარცხნივ, ცალკე სიბრტყეზე აქცენტირებულია ოქროს საყურეების და ყელსაბამის კომპოზიცია, ცენტრში, ვიწრო ჰორიზონტალურ თაროზე - მცირე ზომის ფიალები, თასები და ბრინჯაოს მცირე პლასტიკის ნიმუშები, ხოლო მარჯვნივ - ვერტიკალურად ორიენტირებული ისრისპირები და არქაული ფიგურები. ვარაზი არ ტვირთავს გარემოს ზედმეტი დეკორატიული ელემენტებით; იგი ენდობა თავად ნივთის ფორმის სილუეტს, ხაზს უსვამს მასშტაბების კონტრასტს (დიდი ჭურჭელი ქვემოთ, მინიატურული პლასტიკა ზემოთ) და თითოეულ არტეფაქტს ანიჭებს ინდივიდუალურ, თითქმის საკრალურ ხასიათს.

      ავთო ვარაზი - ესკიზი არქეოლოგიური გამოფენის ექსპოზიციისთვის. 1960 წ. ს. ჯანაშიას სახ. საქართველოს მუზეუმი

არქაული კოლორიტი და ქრომატული ზონირება: ამ ნამუშევარში ვარაზი სივრცის დრამატურგიას ქმნის ფონური ფაქტურის ატმოსფერული, თითქმის კინემატოგრაფიული დამუშავებით. თბილი, ტერაკოტისფერი, ჟანგისფერი და  ოქრას გრადაციებით დაფერილი კედელი ერთგვაროვანი კი არაა,  არამედ აკვარელური  რბილი ლაქებითაა შესრულებული, რაც პირდაპირ ასოცირდება  თიხისა და არქეოლოგიური კულტურული ფენების პირველყოფილ ბუნებასთან. სივრცის არქიტექტურული მთლიანობა აქ ეფუძნება ასიმეტრიულად გადანაწილებულ, სხვადასხვა დონეზე „მცურავ“ თაროებსა და ავტონომიურ პანელებს. ქვედა რეგისტრში თავმოყრილია არქაული შავპრიალა კერამიკის მონუმენტური მასები და ღია ფერის ლითონის ჭურჭელი, რაც კომპოზიციას მყარ კონსტრუქციულ საყრდენს უქმნის. საგამოფენო სივრცის ცენტრში მხატვარი მიმართავს ვიზუალური იზოლაციის გენიალურ ხერხს - მცირე ზომის ბრინჯაოს მასალასა და პინებს თაროზე განათავსებს და მათ გარშემო ცივ, ზურმუხტისფერ-მწვანე ქრომატულ აურას (ლოკალურ ფონს) ქმნის, რითაც ექსპონირებულ არტეფაქტებს კონტრასტულად აცოცხლებს. ზედა რეგისტრში კი, მუქ მართკუთხა ფილებზე, საზეიმოდაა   ექსპონირებული ვერტიკალურად ორიენტირებული შუბისპირები. შავი კერამიკის, მქრქალი ოქროსფერი აქცენტებისა და ტერაკოტის ეს სინთეზი დამთვალიერებლის ქვეცნობიერსა და არქეტიპულსა და  გენეტიკურ მეხსიერებაზე მოქმედებს, რითაც ვარაზი ფსიქოლოგიურად ზემოქმედებს მნახველის ემოციაზე   და მისთვის მუზეუმში მოსვლას ერთგვარ რიტუალურ მოგზაურობად აქცევს.

      ავთო ვარაზი - ესკიზი არქეოლოგიური გამოფენის ექსპოზიციისთვის. 1960 წ. ს. ჯანაშიას სახ. საქართველოს მუზეუმი

გ) სივრცის ერთიანი ხედვა

დარბაზის არქიტექტონიკა და სივრცით-შინაარსობრივი ვექტორები: შესრულებულია მონოქრომული სეპიის (ყავისფრის) ტონალობაში და წარმოაჩენს მთლიანი საგამოფენო სივრცის მისეულ პერსპექტიულ ხედვას. ვარაზის ეს ესკიზი ცხადს ხდის მისი  როგორც სივრცის რეჟისორის მიგნებას, სადაც არქიტექტურული გეგმარება და გრაფიკული დეკორი ერთიან სცენოგრაფიულ ქსოვილს ქმნის. საგამოფენო სივრცის პერიმეტრზე განლაგებული მაგიდა-ვიტრინების მკაცრი გეომეტრია და მარცხენა მხარეს შემოტანილი დამოუკიდებელი, ვერტიკალური საგამოფენო პანელი ოთახის კომპოზიციურ სტრუქტურას დინამიკურ რიტმს სძენს. ესკიზში იდეალურად ჩანს მინის ვიტრინების კონსტრუქციული სიმკაცრისა და კედლის დეკორატიული, ხაზოვანი ნახატების (მშვილდოსანი მონადირე, არქაული ცხოველები) სინთეზი. ვარაზი კედლის ზედაპირს იყენებს როგორც მასშტაბურ ილუსტრაციას, რომელიც ექსპონატებს კონტექსტუალურად აცოცხლებს. დარბაზის ორივე მხარეს მოცემული ღია გასასვლელები (კარები) მოწმობს, რომ მხატვარი არ მუშაობდა ფრაგმენტულად - იგი წინასწარ საზღვრავდა აქ შემოსული მნახველის გადაადგილების მთლიან ტრაექტორიას, მის შესაბამისად კი სინათლისა და ექსპონატების,ასე ვთქვათ, მონაცვლეობას, რითაც სამუზეუმო დარბაზი ერთიან, დრამატულ ვიზუალურ- შინაარსობრივ სივრცედ.

       ავთო ვარაზი - ესკიზი არქეოლოგიური გამოფენის ექსპოზიციისთვის. 1960 წ. ს. ჯანაშიას სახ. საქართველოს მუზეუმი

საერთაშორისო კონტექსტი: ევროპული პარალელები 

ავთო ვარაზის ნოვატორული ძიებები მჭიდროდ ეხმიანებოდა იმ ეპოქალურ მუზეოლოგიურ გარღვევებს, რომლებიც დასავლეთ ევროპაში, განსაკუთრებით კი იტალიაში მიმდინარეობდა. ვარაზის მიერ სამუზეუმო ექსპონატების „სცენოგრაფიული გაცოცხლება“ კონცეპტუალურ და სტრუქტურულ თანხვედრაშია ისეთი იტალიელი ოსტატების შემოქმედებასთან, როგორებიც იყვნენ ფრანკო ალბინი და კარლო სკარპა.

მუზეოლოგიური სინკრეტიზმი XX საუკუნის მეორე ნახევარში: დასავლური მოდელი და საბჭოთა ალტერნატივა

XX საუკუნის მეორე ნახევარში გლობალურ საექსპოზიციო ხელოვნებაში მიმდინარე გარდაქმნებმა საფუძველი ჩაუყარა ე.წ. მუზეოლოგიურ სინკრეტიზმს, რომლის ფარგლებშიც სამუზეუმო სივრცე საარქივო საცავიდან დინამიკურ, მხატვრულ-დრამატურგიულ გარემოდ გარდაიქმნა. ეს პროცესი ორ, თითქოს ურთიერთგამომრიცხავ, თუმცა იდეურ დონეზე თანხვედრილ პლატფორმად დაიყო:

დასავლური მოდელი (კარლო სკარპა და ფრანკო ალბინი): ეს მიმართულება ხასიათდებოდა აბსოლუტური ტექნოლოგიური და მატერიალური თავისუფლებით. იტალიელი ოსტატები ექსპოზიციის კონსტრუქციულ წყობას აგებდნენ ისეთი ძვირფასი და ინდუსტრიული მასალების გამოყენებით, როგორებიცაა მარმარილო, თითბერი და ფოლადი. მათ მიერ შემუშავებული მინიმალისტური, ჰაეროვანი დაკიდების კონსტრუქციები ექსპონატს სივრცეში ლივლივის შეგრძნებას ანიჭებდა და ათავისუფლებდა მას ტრადიციული საექსპოზიციო სიმძიმისგან.

აბჭოთა ალტერნატივა (ავთო ვარაზი): რკინის ფარდის მიღმა არსებული მკაცრი იდეოლოგიური ცენზურისა და უკიდურესი მატერიალური ასკეტიზმის პირობებში, ავთო ვარაზმა შექმნა სრულიად უნიკალური ალტერნატიული გზა. ინდუსტრიულ და ძვირფას მასალებზე ხელმისაწვდომობის არქონის გამო, მან აქცენტი ხელნაკეთ, ფაქტურულ ტილოებსა და ადგილობრივ ხეზე გადაიტანა. დასავლური საინჟინრო კონსტრუქციების ნაცვლად, ვარაზმა სივრცის რეჟისურა კედლის ფაქტურული ტრანსფორმაციით, ქრომატული აქცენტებითა და მიმართული, დრამატული სინათლით ააგო.

ეს შედარება ცხადყოფს, რომ მიუხედავად მკვეთრად განსხვავებული მატერიალურ-ეკონომიკური რეალობისა, ვარაზის მეთოდოლოგია იდეურად აბსოლუტურ თანხვედრაში იყო იტალიური მუზეოლოგიის ავანგარდთან - მან შეზღუდული რესურსები კონცეპტუალურ უპირატესობად აქცია და ქართულ საგამოფენო ხელოვნებას მსოფლიო დონის ჟღერადობა მიანიჭა.

ფრანკო ალბინი - თხელი, ვერტიკალური საყრდენები და სივრცის სცენოგრაფიული დაყოფა. Source: Touring Club Italiano / Touring Club Italiano/Universal Images Group via Getty Images

ყოველგვარი სტანდარტიდან გაქცევა: 70-იანი წლების  საგანძურის ლეგენდარული ექსპოზიცია

XX საუკუნის 70-იან წლებში სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს მუზეუმში მოეწყო არქეოლოგიური საგანძურის ლეგენდარული გამოფენა, რომლის კონცეფციაზეც კვლავ ალექსანდრე (ლალი) ჯავახიშვილმა და ავთო ვარაზმა იმუშავეს.

ვარაზის მიერ შემოთავაზებული სივრცითი გადაწყვეტა იყო სრული გაქცევა საბჭოთა, უნიფიცირებული სტანდარტებიდან. მაშინ, როდესაც სახელმწიფო საწარმოები უშვებდნენ მხოლოდ ტირაჟირებულ, მორუხო-მოყავისფრო საექსპოზიციო ქსოვილებს, ვარაზმა გამოფენის ფონისთვის განკუთვნილი ტილო ხელით  აბსტრაქტულად მოხატა. არქეოლოგი ერეკლე ქორიძე ასე იხსენებს ამ პროცესს:

„მაშინ ყველაფერი სტანდარტული გახლდათ... ვარაზმა კი საგამოფენო მოწყობისთვის ტილო სპეციალურად მოხატა. მახსოვს, როგორ აზავებდა ფერებს მოლბერტზე და როგორ სვამდა ტილოზე ფონისთვის.“

ამ უხეში, ხელოვნურად ტექსტურირებული ტილოს ფონზე,  ხის მასიურ,   შემინულ ვიტრინებში განლაგებული ექსპონატები სრულიად განსხვავებული ვიზუალური ჟღერადობით წარმოჩნდა. ავტორებმა გარემო მაქსიმალურად გააცოცხლეს: მუზეუმში ორიგინალის სახით (და არა მულაჟით) დაიდგა პირდაპირ არქეოლოგიური გათხრებიდან მოჭრილი მტკვარ-არაქსის კულტურის პერიოდის ნაგებობის ფრაგმენტი კერითა და თიხის ჭურჭლით. ამგვარმა თამამმა საექსპოზიციო სიახლემ გამოფენა ყოფილი საბჭოთა კავშირისა და აღმოსავლეთ ევროპის მასშტაბით უპრეცედენტო მოვლენად აქცია.

მულტიმედიური სენსორული სინთეზი და იდეოლოგიური პროტესტი: რუსთაველის საიუბილეო გამოფენა

ავთო ვარაზის შემოქმედებით ბიოგრაფიაში ყველაზე თამამ პოლიტიკურ-მხატვრულ აქტად იქცა შოთა რუსთაველისადმი მიძღვნილი საიუბილეო გამოფენა საქართველოს სახელმწიფო სურათების გალერეაში.

აქ ვარაზმა გამოიყენა თავისი დროისთვის აბსოლუტურად ავანგარდული მეთოდი - მულტიმედიური სენსორული სინთეზი. მან საგამოფენო სივრცეში ვიზუალური რიგის პარალელურად შემოიტანა აუდიოფონი და დარბაზებში ძველი ქართული საგალობლები ააჟღერა.

საბჭოთა რეალობაში, სადაც ოფიციალური სახელმწიფო იდეოლოგია მკაცრად მოითხოვდა ათეისტური და „ინტერნაციონალური“ ნარატივების გატარებას, რელიგიური და ავთენტური ეროვნული მუსიკის ჩართვა სამუზეუმო სივრცეში პირდაპირი კონცეპტუალური პროტესტი იყო. ფერწერული ფორმებისა და საეკლესიო მუსიკალური მემკვიდრეობის სინთეზით  ვარაზმა შექმნა ღრმად ეროვნული, ანტისაბჭოთა კონტექსტი. მან გამოფენა ოფიციალური საიუბილეო ღონისძიებიდან ქართული იდენტობისა და სულიერი წინააღმდეგობის მანიფესტად აქცია.

რუსთაველის გამოფენის ვიზუალური რიტორიკა

შემორჩენილი საარქივო ფოტომასალა ნათლად ადასტურებს ვარაზის  როგორც საგამოფენო სივრცის რეჟისორის  გენიას. ეს ფოტოკადრები ასახავს მხატვრის მიერ კონსტრუირებულ ცოცხალ, დრამატურგიულად ორგანიზებულ გარემოს, სადაც სინათლე და ჩრდილი მთავარ მაორგანიზებელ კომპონენტებად გვევლინება.

    შოთა რუსთაველისადმი მიძღვნილი საიუბილეო გამოფენა

ერთ-ერთ ფოტოკადრში, სადაც წარმოდგენილია თამარ მეფის ვარძიის ფრესკის მონუმენტური პირი და მის გვერდით შოთა რუსთაველის იერუსალიმის ჯვრის მონასტრის ფრესკული პორტრეტი, ვარაზის კონცეფცია ღრმა იდეოლოგიურ განზომილებას იძენს. ჭერზე განთავსებული მიმართული პროჟექტორები ქმნის სინათლის მკვეთრ კონუსებს, რომლებიც ამ საკრალურ გამოსახულებებს ბინდბუნდოვანი დარბაზიდან ამოზრდილად წარმოაჩენს.

ძველი ქართული საგალობლების ახმიანება სწორედ ასეთი მკვეთრი, თითქმის მისტიკური განათების ფონზე  მნახველში არა უბრალოდ ვიზუალურ, არამედ კოგნიტურსა და ემოციურ გრძნობებს აღძრავდა.   სინათლის ეს რეჟისურა აძლიერებდა ისტორიული იდენტობისა და სულიერი პროტესტის შეგრძნებას. კედლები აქ მონუმენტური, მყუდრო ფონი იყო, რომლებიც არ ეცილებოდნენ ექსპონატებს ყურადღებაში, არამედ წინა პლანზე გამოტანილი ამ ექსპონატების ფორმასა და შინაარსს უსვამდა ხაზს.

       შოთა რუსთაველისადმი მიძღვნილი საიუბილეო გამოფენა

სხვა ფოტოზე, რომელიც საგამოფენო სივრცის უფრო ფართო პერსპექტივას წარმოგვიდგენს, თვალსაჩინოა ვარაზის მინიმალისტური დიზაინი. დარბაზის ცენტრში განთავსებული უხეში, მკაცრი გეომეტრიული ფორმის ხის მაგიდა-ვიტრინა და სკამი კედელში ინტეგრირებულ საინფორმაციო ბლოკთან ერთად  გამოკვეთს არტეფაქტის  როგორც აბსოლუტური სილუეტის ესთეტიზაციას.

ეს მიდგომა პირდაპირ ეხმიანება ვარაზის 1961 წლის არქეოლოგიურ ესკიზებში გაცხადებულ პრინციპებს, სადაც ნივთები იზოლირებულად, მკაცრად რიტმულადაა წარმოდგენილი. ვარაზი სივრცეს არა უბრალოდ აფორმებს, არამედ მის შინაარსობრივად მართავს, რათა მნახველის მოძრაობის ტრაექტორია ერთიან, დრამატურგიულ მოგზაურობად გარდაქმნას.

მუზეუმების ქსელი და სივრცული მემკვიდრეობა

არქეოლოგიური გამოფენისა და სურათების გალერეის საექსპოზიციო წარმატების შემდეგ ავთო ვარაზი საბოლოოდ იქნა აღიარებული ინტერიერისა და თემატური გამოფენების საუკეთესო ოსტატად. მან საკუთარი უნიკალური, ფერზე დაფუძნებული მეთოდოლოგიით გააფორმა კიდევ რამდენიმე უმნიშვნელოვანესი კულტურული კერა:

გიორგი ლეონიძის სახელობის ქართული ლიტერატურის სახელმწიფო მუზეუმი - მშრალი ტექსტუალური და დოკუმენტური მასალა მაღალმხატვრულ საგამოფენო გარემოდ იქცა.

იოსებ გრიშაშვილის სახლ-მუზეუმი და გიორგი ლეონიძის სახლ-მუზეუმი - იდეალურად შეინარჩუნა მემორიალურობა და ავთენტურობა, თუმცა, ამავდროულად, შემოიტანა თანამედროვე სივრცითი აქცენტები.

ავთო ვარაზი როგორც საგამოფენო სივრცის რეჟისორი  მნიშვნელოვნად უსწრებდა თავის ეპოქას. მისი ნოვატორული ხედვები :  კედლის ფაქტურის ტრანსფორმაცია, ქრომატული და ლოკალური ზონირება, მულტიმედიური სენსორული სინთეზი და აკუსტიკური თუ დრამატურგიული ფონის გამოყენება   სცილდებოდა რიგითი დეკორატიული დიზაინის ჩარჩოებს. იგი საგამოფენო პრეზენტაციას განიხილავდა როგორც ერთიან, სინკრეტულ მხატვრულ ორგანიზმს, სადაც არტეფაქტი შინაარსობრივი აქცენტების თანამონაწილედაა მოაზრებული.

თამამი იდეოლოგიური კონტექსტების შემოტანითა და კლასიკური სამუზეუმო სტანდარტის მსხვრევით ვარაზმა საფუძველი ჩაუყარა ექსპოზიციის სცენოგრაფიულ გააზრებას საქართველოში. მისი მემკვიდრეობა დღეს თანამედროვე მუზეოლოგიისა და კურატორული პრაქტიკის ფუნდამენტური სტანდარტია, რაც მის შემოქმედებით ფენომენს კიდევ უფრო აქტუალურსა და რელევანტურს ხდის XXI  საუკუნეში.

 

როკო ირემაშვილის უსათაურო ქანდაკების მატერიალური ტრანსგრესია / Material Transgression in Rocko Iremashvili’s Untitled Sculpture

  როკო ირემაშვილის ორმეტრიანი ქანდაკება ადამიანის ფიზიკურ მასშტაბს ოდნავ აღემატება. მისი ვერტიკალური, ცილინდრული ფორმა თავდაპირველად აღიქმებ...