ალექსანდრა გაბუნია. 2026
„მე არაფრის მეშინია, რადგან ბრალი არაფერში მიმიძღვის!“ – ამ სიმტკიცით აღსავსე სიტყვებით დაემშვიდობა 1937 წლის 10 ივნისს დაპატიმრებული დიმიტრი შევარდნაძე თავის უახლოეს მეგობარსა და კოლეგას, ქეთევან მაღალაშვილს. ეს ფრაზა იქცა ერთგვარ ეპიტაფიად ადამიანისა, რომელმაც საკუთარი ხანმოკლე, თუმცა ფენომენალურად ნაყოფიერი სიცოცხლე ქართული კულტურის ინსტიტუციურ მშენებლობასა და ეროვნული იდენტობის გადარჩენას შესწირა. მისი ცხოვრების მნიშვნელობა განსაკუთრებულია, რადგან საბჭოთა რეპრესიებმა მისი არქივის დიდი ნაწილი გაანადგურა ან გაფანტა, რის გამოც თითოეული შემორჩენილი დოკუმენტი ფასდაუდებელია.
გენეზისი – ბახვიდან ევროპულ აკადემიზმამდე
დიმიტრი შევარდნაძე დაიბადა 1885 წლის 1 დეკემბერს გურიაში, სოფელ ბახვში. მისი ოჯახური გარემო ინტელექტუალური ნიადაგით გამოირჩეოდა: მამა, ირაკლი შევარდნაძე, სასულიერო სემინარიის კურსდამთავრებული და პედაგოგი იყო, ხოლო დედა, ბარბალე (ბაბუცი) ჭელიძე – მტკიცე ხასიათის განათლებული ქალი. გენეალოგიური ხაზით დიმიტრი ცნობილი საზოგადო მოღვაწის, ნიკო შევარდნაძის შვილიშვილი და პოეტ როდიონ ევდოშვილის ახლო ნათესავი იყო.
მისი ნიჭი ქუთაისის რეალურ სასწავლებელშივე გამჟღავნდა, სადაც იგი არამხოლოდ აკადემიური მოსწრებით, არამედ პოლიტიკური აქტიურობითაც გამოირჩეოდა. გერონტი ქიქოძე იხსენებდა, რომ როდესაც მოსწავლეებმა ჟურნალი „თანამედროვე“ დააარსეს, მის პირველ ნომერს სწორედ დიმიტრის მიერ შესრულებული ფრიდრიხ შილერის პორტრეტი ამკობდა – ეს იყო ახალგაზრდობის მზადყოფნა, „ვილჰელმ ტელივით“ აღდგომოდნენ ტირანიას. პოლიტიკური გამოსვლების გამო მე-6 კლასიდან გარიცხული დიმიტრი მაინც ახერხებს სწავლის ექსტერნით დასრულებას 1906 წელს.
იმავე წელს იგი მიემგზავრება გერმანიაში და ირიცხება მიუნხენის
სამხატვრო აკადემიაში. გერმანული პერიოდი (1906-1916) მისი პროფესიული ფორმირების
ხანაა. აკადემიაში მისი პედაგოგები იყვნენ ცნობილი ოსტატები: ოტო ზაიტცი, ანჯელო
იანკი და ჰაბერმანი. მიუხედავად ჭიათურის შავი ქვის საბჭოს სტიპენდიისა,
მატერიალური გაჭირვების გამო იგი ფოტოატელიეში რეტუშორად მუშაობს. თავისუფალ დროს
კი მუზეუმებში ატარებს, სადაც შედევრების პირებს ქმნის. ცნობილია, რომ დრეზდენის
გალერეაში კორეჯოს ნამუშევრის პირზე მუშაობისას მისი ოსტატობით თავად რუმინეთის
მეფეც კი მოიხიბლა. ამ პერიოდში მას მუდმივი კავშირი ჰქონდა ქართულ
საზოგადოებასთან და მუშაობდა „ვეფხისტყაოსნის“ ილუსტრაციების ასლებზე.
დაბრუნება და ინსტიტუციური
რევოლუცია
1916 წელს სამშობლოში დაბრუნებული შევარდნაძე დაუყოვნებლივ იწყებს ქართული ხელოვნების ინსტიტუციონალიზაციას. მან დააარსა „ქართველ ხელოვანთა საზოგადოება“. მისი უკიდეგანო თავმდაბლობის დასტურია ის, რომ თავმჯდომარედ გიორგი ჟურული წარადგინა, საპატიო თავმჯდომარედ – ივანე ჯავახიშვილი, თავად კი მოადგილის პოსტიდან მართავდა მთელ პროცესს.
დიმიტრი შევარდნაძის სახელსა და ძალისხმევას უკავშირდება ისეთი ფუნდამენტური ინსტიტუციების დაფუძნება, როგორიცაა:
ქართველ ხელოვანთა საზოგადოება (1916 წ.);
ეროვნული სამხატვრო გალერეა (1920 წ.);
თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემია (1922 წ.);
საქართველოს ხელოვნების მუზეუმი (მუზეუმი „მეტეხი“, 1933 წ.).
ამ პერიოდში მისი ღვაწლი რამდენიმე სტრატეგიული მიმართულებით
წარიმართა:
ნიკო ფიროსმანის აღიარება და მემკვიდრეობის გადარჩენა: მართალია,
ფიროსმანის შემოქმედების პირველაღმომჩენებად ძმები ზდანევიჩები და მიხეილ ლე
დანტიუ ითვლებიან, თუმცა სწორედ დიმიტრი შევარდნაძე იქცა იმ ფიგურად, ვინც ეს
აღმოჩენა კულტურულ სტრატეგიად და ეროვნულ საგანძურად აქცია. რომ არა დიმიტრის
სახელმწიფოებრივი ხედვა, ფიროსმანის ტილოები, როგორც ეგზოტიკური არტეფაქტები,
სავარაუდოდ, კერძო კოლექციებში გაიფანტებოდა ან ქვეყნის ფარგლებს გარეთ
დაიკარგებოდა.
შევარდნაძის თავდადება ფიროსმანისადმი ფენომენალურია: მან 1916
წელსვე, სრულიად არაორდინალური გადაწყვეტილებით, თვითნასწავლი „ნიკალა“
პროფესიონალ მხატვართა ოფიციალურ სიაში შეიყვანა, რითაც მას საზოგადოებრივი
სტატუსი მიანიჭა.
დიმიტრიმ საკუთარ თავზე აიღო მძიმე მისია – გამოესყიდა ფიროსმანის
ნამუშევრები ზდანევიჩებისგან და სხვა კერძო პირებისგან, რათა ისინი მუზეუმის
ერთიან სივრცეში დაებინავებინა. იგი პირადად ეძებდა მხატვარს თბილისის სარდაფებსა
და დუქნებში.
ეს იყო კულტურული გადარჩენის აქტი. შევარდნაძეს ესმოდა, რომ
ფიროსმანი იყო ქართული გენიის უნიკალური გამოვლინება, რომლის გარეშეც ეროვნული
მხატვრობის ისტორია არასრული იქნებოდა. მან ფიროსმანის „უბრალო აბრები“ მაღალი
ხელოვნების რანგში აიყვანა და მუზეუმის კედლებზე დაუმკვიდრა ადგილი. სწორედ
დიმიტრის ამ დაუღალავმა ძალისხმევამ და მუზეუმში ნამუშევრების კონცენტრაციამ
შექმნა ის მყარი საფუძველი, რამაც ნიკო ფიროსმანაშვილის სახელი მსოფლიო
მნიშვნელობის უკვდავყოფამდე მიიყვანა.
კოლექციების შეგროვება და სამუზეუმო პოლიტიკა: შევარდნაძეს
მკაფიოდ ჰქონდა ჩამოყალიბებული საკუთარი ხედვა: მას სურდა შეექმნა „ლუვრის“ მსგავსი
მუზეუმი, სადაც თავმოყრილი იქნებოდა არამხოლოდ ქართული, არამედ მასთან კულტურულად
დაკავშირებული ქვეყნების ხელოვნების ნიმუშებიც.
1920 წლის ოქტომბერში, ეროვნულ გალერეაში მან მოაწყო ექსპოზიცია,
სადაც პირველად გამოიფინა დასავლეთევროპული ხელოვნების ნიმუშებიც. მისი
ძალისხმევით მუზეუმმა შეიძინა ისეთი მსოფლიო შედევრები, როგორიცაა ლუკას კრანახის
„მაჭანკალი“ (1920 წ.) და პაოლო ვენეციანოს XIV საუკუნის პოლიპტიქი (1927 წ.). დიმიტრიმ
ჩამოაყალიბა მუზეუმის დაკომპლექტების მკაცრი მეცნიერული პრინციპი: მან უარი
განაცხადა რუსეთის ცენტრალური მუზეუმებიდან გამოგზავნილი მეორეხარისხოვანი
მხატვრების სურათების („უხარისხო ბალასტის“) მიღებაზე.
თანამედროვე ხელოვნების პატრონაჟი და გალერეის ფუნქცია: უდიდესი
მოვლენა იყო შევარდნაძის ინიციატივა პირველი გალერეის შექმნის შესახებ. დიმიტრის
სიღრმისეულად ესმოდა განსხვავება მუზეუმსა და გალერეას შორის: თუ მუზეუმი
ისტორიული მემკვიდრეობის კონსერვაციისა და კვლევის საცავია, გალერეა ცოცხალი
ორგანიზმია, რომლის ფუნქციაც თანამედროვე ავტორების ექსპონირება, მათი
პოპულარიზაცია და ხელოვნების მიმდინარე პროცესების ასახვაა. მისი თაოსნობით, 1919
წელს პირველად გამოიყო სტიპენდიები ნიჭიერი ახალგაზრდების საზღვარგარეთ
გასაგზავნად. იგი აქტიურად უჭერდა მხარს ახალგაზრდა ხელოვანებს როგორც ფინანსურად,
ისე მორალურად.
ინსტიტუციური ტრიადის იდეა: შევარდნაძის მოღვაწეობის გვირგვინი
იყო ერთიანი კულტურული სისტემის – ერთგვარი ტრიადის შექმნა. ეს ტრიადა
წარმოადგენდა გააზრებულ, სტრატეგიულ მოდელს, რომელიც მოიცავდა ხელოვნების სრული
ციკლის ყველა ეტაპს:
თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემია (1922 წ.) წარმოადგენდა
მხატვრების პროფესიულ სამჭედლოს, სადაც ახალი თაობა უნდა აღზრდილიყო;
ეროვნული გალერეა (1920 წ.) იყო მათი რეალიზებისა და
თვითგამოხატვის ადგილი, ცოცხალი შემოქმედებითი პროცესის ეპიცენტრი;
მუზეუმი (მუზეუმი „მეტეხი“, 1933 წ.) კი იყო
უმაღლესი ხელოვნების უკვდავყოფის საცავი, სადაც დროში გამოცდილი შედევრები ეროვნულ
საგანძურად იქცეოდა.
ამგვარად, შევარდნაძემ შექმნა ერთიანი კულტურული ეკოსისტემა, სადაც
განათლება, შემოქმედება და მემკვიდრეობის დაცვა ურთიერთდაკავშირებულ და
ურთიერთგამაძლიერებელ პროცესებად ფუნქციონირებდა. აღნიშნული მოდელი, თავისი არსით,
წინ უსწრებდა ევროპულ სამუზეუმო პრაქტიკებსაც.
ექსპედიციები: ექვთიმე თაყაიშვილთან ერთად 1917 წელს მონაწილეობს სამხრეთ
საქართველოს (ტაო-კლარჯეთი) ექსპედიციაში. მისი ხელითაა შესრულებული ოშკის, ოთხთა
ეკლესიის, ნაბახტევისა და დავით გარეჯის ფრესკების უნიკალური პირები. ჯერ კიდევ
1911 წელს დიმიტრიმ მოაწყო ექსპედიცია ნაბახტევში. მისი ინიციატივით მუზეუმში
სისტემატურად გროვდებოდა შუა საუკუნეების ქართული რელიეფური სკულპტურის ნიმუშები
(V-XIII სს.). მისი ძალისხმევით მოხდა მრავალი ძეგლის ვიზუალური დოკუმენტირება,
რაც დღეს ხშირად ერთადერთი წყაროა დაკარგული ნიმუშების შესახებ.
შემოქმედებითი დიაპაზონი - შრიფტიდან სცენოგრაფიამდე
დიმიტრი შევარდნაძე იყო ნამდვილი რენესანსული მასშტაბის მოღვაწე:
ქართული შრიფტის რეფორმატორი: 1926 წელს მან რადიკალურად გარდაქმნა ქართული სასტამბო შრიფტის გრაფიკული მოხაზულობა. 1986 წელს აკადემიკოსი ვახტანგ ბერიძე ხაზგასმით აღნიშნავდა, რომ შევარდნაძისეული შრიფტი სრულად იმსახურებს ხმარებაში დაბრუნებას თავისი დახვეწილობის გამო.
კინოსა და თეატრის მხატვარი: მან გააფორმა პირველი ქართული
მხატვრული ფილმი „ქრისტინე“ (1916), ასევე ფილმები: „ელისო“, „ვინ არის
დამნაშავე?“ და „ჯანყი გურიაში“. თეატრში მისი სცენოგრაფიული შედევრებია:
„აბესალომ და ეთერი“, „მზეთამზე“, „თამარ ცბიერი“ და „შოთა რუსთაველი“.
სახელმწიფო სიმბოლიკა: დამოუკიდებლობის წლებში შექმნა ეროვნული ფულის ნიშნების, საფოსტო
მარკების, უნივერსიტეტის გერბისა და ბეჭდის ესკიზები. 1918 წელს ივანე
ჯავახიშვილის დაკვეთით შექმნა თბილისის უნივერსიტეტის გერბი.
პიროვნული პორტრეტი - „გალერეის მეეზოვე“
მიუხედავად უზარმაზარი გავლენისა, დიმიტრი უკიდურესად თავმდაბალი იყო. ცნობილია კურიოზული შემთხვევა, როდესაც გალერეაში მისულ უცხოელ სტუმრებს ეზოში მომუშავე კაცი დახვდათ, რომელიც ეზოს ჰგვიდა. როდესაც სტუმრებმა დირექტორი იკითხეს, კაცმა წინსაფარი მოიხსნა და თავის კაბინეტში შეიპატიჟა – ეს თავად დიმიტრი იყო.
მისი მრავალმხრივი ნიჭი და ნივთებისადმი
მოფრთხილების უნარი ყოველდღიურ ცხოვრებაშიც ვლინდებოდა: გიორგი ერისთავი
იხსენებდა, როგორ მშვენივრად აღადგინა დიტომ
კოტე ფოცხვერაშვილის მიერ მიტანილი დამტვრეული ჩონგურები.
მისი ბინა ბარნოვის ქუჩაზე (№ 23) პატარა მუზეუმს ჰგავდა. ნინო
ტაბიძე იხსენებდა, როგორ იკრიბებოდნენ მის სახურავზე, სვამდნენ ყავას და
ლამპიონებით განათებული თბილისის ფონზე საუბრობდნენ ხელოვნებაზე, ფიროსმანსა და
პოეზიაზე.
ტრაგიკული ფინალი და
მეტეხის ტაძრის ეპოპეა
1937 წელი დიმიტრისთვის საბედისწერო აღმოჩნდა. ბერიას განკარგულებით, მეტეხის XII საუკუნის ტაძარი უნდა აეფეთქებინათ. შევარდნაძემ კატეგორიული წინააღმდეგობა გაუწია ამ ვანდალიზმს. როდესაც ბერიამ შესთავაზა, რომ ტაძრის ნაცვლად მისი მაკეტი და ფოტოები შეენახათ, დიმიტრიმ უპასუხა: „რა პასუხს გავცემთ ჩვენ შთამომავლობას, როდესაც გვკითხავენ, თუ რატომ დავანგრიეთ ქართული ხუროთმოძღვრების უმნიშვნელოვანესი ძეგლი?“ ბერიამ შესთავაზა, ტაძარი საკუთარი ხელით დაენგრია მუზეუმის ახალი შენობის სანაცვლოდ, რაზეც დიმიტრიმ მკაცრი უარი თქვა.
მოსკოვში გამგზავრებით მან დროებით შეაჩერა დანგრევა და მუზეუმისთვის
5 მილიონი მანეთიც მოიპოვა, თუმცა დაბრუნებისთანავე „ხალხის მტრად“ გამოაცხადეს.
საბჭოთა პრესა მას ადანაშაულებდა „სოციალისტური შეჯიბრის“ არარსებობასა და
„არქაული სიძველეების იდეალიზაციაში“.
1937 წლის 10 ივნისს იგი დააპატიმრეს. მალევე, მუზეუმის ეზოში
საჯაროდ დაწვეს მისი პირადი არქივი და ნივთები. ხელოვნებათმცოდნე მამია დუდუჩავამ
კოცონიდან ფარულად გამოიხსნა შრიფტის პროექტი და რუსთაველის პორტრეტი (1936),
რომელიც 1937 წლის იუბილესთვის იყო განკუთვნილი. დიმიტრი შევარდნაძე დახვრიტეს.
1956 წელს რეაბილიტაციის ცნობამ მის ოჯახს აუწყა, რომ საქმე შეწყვეტილია „დანაშაულის არარსებობის გამო“. მისი საფლავი უცნობია, თუმცა, როგორც ქეთევან მაღალაშვილი აღნიშნავდა, მეტეხის ტაძარი, რომელიც მან სიცოცხლის ფასად იხსნა, დღეს მისი უპირველესი და უდიდესი მემორიალია.
